મોક્ષસંન્યાસયોગ
- શ્લોક 1અર્જુન બોલ્યા હે મહાબાહો ! હે ઋષિકેશ ! હે કેશિનિષૂદન ! હું ‘ સંન્યાસ’ શબ્દનો ખરો અર્થ અને ’ત્યાગ’ શબ…
- શ્લોક 2શ્રીભગવાન બોલ્યા કેટલાક કવિઓ (વિદ્વાનો) કામ્ય કર્મોના ત્યાગને ‘સંન્યાસ’ જાણે છે; (જ્યારે બીજા) વિચક્…
- શ્લોક 3કેટલાક મનીષીઓ કહે છે કે કર્મ માત્ર દોષયુક્ત હોવાથી ત્યાજ્ય છે; અને વળી બીજા (મનીષીઓ) કહે છે કે યજ્ઞ,…
- શ્લોક 4હે ભરતશ્રેષ્ઠ! તે ત્યાગના વિષયમાં મારો નિશ્ચય (નિર્ણય) સાંભળ. હે પુરુષવ્યાઘ્ર! તે ત્યાગ પણ ત્રણ પ્રક…
- શ્લોક 5યજ્ઞ, દાન અને તપરૂપી કર્મ ત્યાગ કરવા યોગ્ય નથી, તે તો અવશ્ય કરવાં જ જોઈએ; (કારણ કે) યજ્ઞ, દાન અને તપ…
- શ્લોક 6પરંતુ હે પાર્થ! આ કર્મો પણ આસક્તિ અને ફળો(ની ઇચ્છા)નો ત્યાગ કરીને જ કરવાં જોઈએ, એવો મારો નિશ્ચિત અને…
- શ્લોક 7પરંતુ નિયત કર્મનો સંન્યાસ (સ્વરૂપતઃ ત્યાગ) કરવો યોગ્ય નથી; મોહને કારણે તેનો ત્યાગ કરવો, તે તામસ (ત્ય…
- શ્લોક 8જે કાંઈ કર્મ છે તે 'દુઃખરૂપ જ છે' એમ (માનીને) જો કોઈ શારીરિક કષ્ટના ભયથી (નિયત કર્મનો) ત્યાગ કરે, તો…
- શ્લોક 9હે અર્જુન! 'આ (કર્મ) કરવા યોગ્ય કર્તવ્ય જ છે' એમ (સમજીને) જે નિયત કર્મ આસક્તિ અને ફળ(ની ઇચ્છા)નો ત્ય…
- શ્લોક 10જે અકુશળ (કષ્ટદાયક) કર્મનો દ્વેષ કરતો નથી અને કુશળ (સુખદાયક) કર્મમાં આસક્ત થતો નથી, તે સત્વગુણથી વ્ય…
- શ્લોક 11કારણ કે દેહધારી (મનુષ્ય) માટે સંપૂર્ણપણે કર્મોનો ત્યાગ કરવો શક્ય નથી; પરંતુ જે કર્મફળનો ત્યાગી છે, ત…
- શ્લોક 12કર્મનું ફળ ત્રણ પ્રકારનું હોય છે - અનિષ્ટ, ઇષ્ટ અને મિશ્ર; તે (ફળ) અત્યાગી (ફળનો ત્યાગ ન કરનારા) ને …
- શ્લોક 13હે મહાબાહો! સર્વ કર્મોની સિદ્ધિ માટે સાંખ્ય (જ્ઞાનયોગ) સિદ્ધાંતમાં જે આ પાંચ કારણો કહેવાયાં છે, તેને…
- શ્લોક 14(૧) અધિષ્ઠાન (શરીર), (૨) તથા કર્તા (અહંકારયુક્ત જીવાત્મા), (૩) વિવિધ પ્રકારનાં કરણ (ઇન્દ્રિયો), (૪) …
- શ્લોક 15મનુષ્ય શરીર, વાણી અને મન વડે જે કાંઈ પણ કર્મ આરંભે છે, ભલે તે ન્યાયયુક્ત (શાસ્ત્રોક્ત) હોય કે વિપરીત…
- શ્લોક 16ત્યાં એમ હોવા છતાં પણ, જે (મનુષ્ય) અશુદ્ધ બુદ્ધિવાળો હોવાને કારણે કેવળ શુદ્ધ આત્માને જ કર્તા તરીકે જ…
- શ્લોક 17જેનામાં 'હું કર્તા છું' એવો ભાવ નથી અને જેની બુદ્ધિ (કર્મોમાં કે ફળમાં) લેપાતી નથી, તે (પુરુષ) આ બધા…
- શ્લોક 18જ્ઞાન, જ્ઞેય (જાણવા યોગ્ય વસ્તુ) અને પરિજ્ઞાતા (જાણનાર) – આ ત્રણ પ્રકારની કર્મપ્રેરણા છે; (જ્યારે) ક…
- શ્લોક 19જ્ઞાન, કર્મ અને કર્તા – (આ ત્રણેય) ગુણોના ભેદને કારણે ત્રણ-ત્રણ પ્રકારના જ ગુણ-વિવેચન શાસ્ત્રમાં કહે…
- શ્લોક 20જે જ્ઞાન વડે (મનુષ્ય) વિભક્ત (દેખાતા) સર્વ ભૂતોમાં એક અવિભક્ત, અવિનાશી ભાવ (આત્મતત્વ) ને જુએ છે, તે …
- શ્લોક 21પરંતુ જે જ્ઞાન સર્વ ભૂતોમાં પૃથકપણાને કારણે વિવિધ પ્રકારના નાના (અલગ અલગ) ભાવો (આત્માઓ) ને જાણે છે, …
- શ્લોક 22પરંતુ જે જ્ઞાન એક જ કાર્ય (શરીર કે મૂર્તિ વગેરે) માં જાણે તે સર્વસ્વ હોય તેમ આસક્ત રહે છે, (જે) અતાર…
- શ્લોક 23જે કર્મ નિયત (શાસ્ત્રોક્ત) હોય, સંગ (કર્તાપણાના અભિમાન) વિનાનું, રાગ અને દ્વેષ વિના કરાયેલું હોય, (અ…
- શ્લોક 24પરંતુ જે કર્મ કામનાઓ ઈચ્છનારા વડે અથવા વળી અહંકારપૂર્વક ઘણા પરિશ્રમથી કરાય છે, તે રાજસ કહેવાયું છે.(…
- શ્લોક 25જે કર્મ પરિણામ, હાનિ, હિંસા અને પોતાના સામર્થ્યને ધ્યાનમાં લીધા વિના કેવળ મોહને કારણે આરંભાય છે, તે …
- શ્લોક 26આસક્તિ વિનાનો, 'હું કર્તા છું' એમ ન બોલનારો (અહંકાર રહિત), ધૈર્ય અને ઉત્સાહથી યુક્ત, (અને) કાર્યની સ…
- શ્લોક 27રાગી (આસક્તિવાળો), કર્મફળની ઇચ્છાવાળો, લોભી, હિંસાના સ્વભાવવાળો, અપવિત્ર (અને) હર્ષ-શોકથી યુક્ત કર્ત…
- શ્લોક 28અયુક્ત (મન જેનું વશમાં નથી તેવો), પ્રાકૃત (અશિક્ષિત, સંસ્કારહીન), સ્તબ્ધ (જડ, અભિમાની), શઠ (કપટી, છે…
- શ્લોક 29હે ધનંજય! હવે બુદ્ધિના અને ધૃતિના પણ ગુણોને કારણે થતા ત્રણ પ્રકારના ભેદ, મારા દ્વારા સંપૂર્ણપણે અલગ …
- શ્લોક 30હે પાર્થ! જે બુદ્ધિ પ્રવૃત્તિ (સંસાર માર્ગ) અને નિવૃત્તિ (મોક્ષ માર્ગ) ને, કાર્ય અને અકાર્યને, ભય અન…
- શ્લોક 31હે પાર્થ! જે બુદ્ધિ વડે (મનુષ્ય) ધર્મ અને અધર્મને તથા કાર્ય અને અકાર્યને પણ અયથાર્થ રીતે જાણે છે (ખો…
- શ્લોક 32હે પાર્થ! જે તમોગુણથી ઢંકાયેલી (બુદ્ધિ) અધર્મને 'આ ધર્મ છે' એમ માને છે, તથા બીજા બધા જ પદાર્થોને પણ …
- શ્લોક 33હે પાર્થ! જે અવિચળ ધૃતિ વડે (મનુષ્ય) ધ્યાનયોગ દ્વારા મન, પ્રાણ અને ઇન્દ્રિયોની ક્રિયાઓને ધારણ કરે છે…
- શ્લોક 34પરંતુ હે અર્જુન! ફળની ઇચ્છાવાળો (મનુષ્ય) જે ધૃતિ વડે અત્યંત આસક્તિપૂર્વક ધર્મ, કામ અને અર્થને ધારણ ક…
- શ્લોક 35હે પાર્થ! દુષ્ટ બુદ્ધિવાળો મનુષ્ય જે ધૃતિ વડે નિદ્રા, ભય, શોક, વિષાદ અને મદને પણ છોડતો નથી (તેને જ પ…
- શ્લોક 36હે ભરતશ્રેષ્ઠ! હવે ત્રણ પ્રકારના સુખને પણ તું મારી પાસેથી સાંભળ. જે (સુખ)માં (મનુષ્ય) અભ્યાસથી રમમાણ…
- શ્લોક 37જે તે (સુખ) શરૂઆતમાં ઝેર જેવું (કષ્ટદાયક લાગે) પણ પરિણામે અમૃત સમાન હોય છે, (અને) જે આત્મવિષયક બુદ્ધ…
- શ્લોક 38જે તે (સુખ) વિષય અને ઇન્દ્રિયોના સંયોગથી (ઉપજે છે), તે શરૂઆતમાં અમૃત જેવું (લાગે છે), (પણ) પરિણામે ઝ…
- શ્લોક 39જે સુખ શરૂઆતમાં અને પરિણામે પણ આત્માને મોહ પમાડનારું છે, (તથા) જે નિદ્રા, આળસ અને પ્રમાદ(ભૂલ/બેદરકાર…
- શ્લોક 40પૃથ્વીમાં કે સ્વર્ગમાં અથવા દેવોમાં પણ એવું કોઈ જ સત્વ (પ્રાણી કે પદાર્થ) નથી, જે પ્રકૃતિમાંથી જન્મે…
- શ્લોક 41હે પરંતપ! બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્રોનાં કર્મો સ્વભાવથી ઉત્પન્ન થયેલા ગુણો વડે અલગ અલગ રીતે…
- શ્લોક 42શમ (મનોનિગ્રહ), દમ (ઇન્દ્રિયનિગ્રહ), તપ, શૌચ (પવિત્રતા), ક્ષાંતિ (ક્ષમા), આર્જવ (સરળતા) તેમજ જ્ઞાન, …
- શ્લોક 43શૂરવીરતા, તેજ, ધૈર્ય, દક્ષતા (ચતુરાઈ), યુદ્ધમાં પણ પીછેહઠ ન કરવી, દાન (ઉદારતા) અને ઈશ્વરભાવ (સ્વામીભ…
- શ્લોક 44ખેતી, ગાયોનું રક્ષણ અને વેપાર – આ વૈશ્યનાં સ્વાભાવિક કર્મ છે; અને સેવારૂપ કર્મ શૂદ્રનું પણ સ્વાભાવિક…
- શ્લોક 45પોતપોતાના કર્મમાં લાગી રહેલો મનુષ્ય પરમ સિદ્ધિને પામે છે. પોતાના કર્મમાં રત (મનુષ્ય) જે રીતે સિદ્ધિ …
- શ્લોક 46જે (પરમાત્મા) થી સર્વ ભૂતોની ઉત્પત્તિ થઈ છે, જેના વડે આ સર્વ (જગત) વ્યાપ્ત છે, તે (પરમાત્મા) ની પોતા…
- શ્લોક 47સારી રીતે આચરેલા પરધર્મ કરતાં ગુણરહિત (દેખાતો) પણ પોતાનો ધર્મ શ્રેષ્ઠ છે. સ્વભાવથી નિયત થયેલું કર્મ …
- શ્લોક 48હે કૌન્તેય! સહજ (સ્વભાવ અનુસાર મળેલું) કર્મ દોષયુક્ત હોય તો પણ ત્યજવું ન જોઈએ; કારણ કે સર્વ કર્મારંભ…
- શ્લોક 49સર્વત્ર આસક્તિરહિત બુદ્ધિવાળો, જેણે અંતઃકરણ જીતી લીધું છે, (અને) જે સ્પૃહા વિનાનો છે, (તે પુરુષ) સંન…
- શ્લોક 50હે કૌન્તેય! (નૈષ્કર્મ્ય) સિદ્ધિને પામેલો (પુરુષ) જે રીતે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત કરે છે, તે (રીત) કે જે જ્ઞ…
- શ્લોક 51વિશુદ્ધ બુદ્ધિથી યુક્ત થઈને, ધૃતિ વડે મનને નિયમમાં રાખીને, શબ્દ વગેરે વિષયોનો ત્યાગ કરીને અને રાગ-દ્…
- શ્લોક 52એકાંત સ્થાનનું સેવન કરનારો, અલ્પ આહાર કરનારો, વાણી, શરીર અને મનને વશમાં રાખનારો, નિરંતર ધ્યાનયોગમાં …
- શ્લોક 53અહંકાર, બળ, ઘમંડ, કામ, ક્રોધ અને પરિગ્રહ (સંગ્રહ) નો ત્યાગ કરીને, મમતારહિત અને શાંત (થયેલો પુરુષ) બ્…
- શ્લોક 54બ્રહ્મસ્વરૂપ થયેલો, પ્રસન્નચિત્ત (પુરુષ) ન તો શોક કરે છે, ન તો આકાંક્ષા રાખે છે; સર્વ ભૂતોમાં સમભાવવ…
- શ્લોક 55(તે પરા) ભક્તિ વડે હું જેવો અને જેટલો છું, તેવો મને તત્વથી જાણે છે; પછી મને તત્વથી જાણીને તે તરત જ (…
- શ્લોક 56મારો આશ્રય લેનારો (ભક્ત) સદા સર્વ કર્મો કરતો હોવા છતાં પણ મારી કૃપાથી શાશ્વત, અવિનાશી પદને પામે છે.(…
- શ્લોક 57સર્વ કર્મોને મનથી મારામાં અર્પણ કરીને, મારા પરાયણ થઈ, બુદ્ધિયોગનો આશ્રય લઈને નિરંતર મારામાં ચિત્તવાળ…
- શ્લોક 58મારામાં ચિત્ત રાખવાથી તું મારી કૃપાથી સર્વ સંકટોને તરી જઈશ; પરંતુ જો તું અહંકારને કારણે (મારું વચન) …
- શ્લોક 59જો તું અહંકારનો આશ્રય લઈને 'હું યુદ્ધ નહીં કરું' એમ માને છે, તો તારો આ નિશ્ચય મિથ્યા (વ્યર્થ) છે; (ક…
- શ્લોક 60હે કૌન્તેય! પોતાના સ્વભાવજન્ય કર્મ વડે બંધાયેલો તું, મોહને કારણે જે (કર્મ) કરવા ઇચ્છતો નથી, તે પણ પર…
- શ્લોક 61હે અર્જુન! ઈશ્વર સર્વ પ્રાણીઓના હૃદય પ્રદેશમાં રહે છે (અને) પોતાની માયા વડે યંત્ર પર ચઢેલાં હોય તેમ …
- શ્લોક 62હે ભારત! તું સર્વ ભાવથી તે (ઈશ્વર)ને જ શરણે જા; તેમની કૃપાથી તું પરમ શાંતિ અને શાશ્વત સ્થાનને પામીશ.…
- શ્લોક 63આ પ્રમાણે ગુહ્યથી પણ અતિ ગુહ્ય જ્ઞાન મેં તને કહ્યું; આનો સંપૂર્ણપણે વિચાર કરીને, જેમ તારી ઇચ્છા હોય …
- શ્લોક 64(હવે) ફરીથી સર્વથી અત્યંત ગુહ્ય એવા મારા પરમ વચનને સાંભળ; તું મારો અત્યંત પ્રિય છે, તેથી (આ) તારા હિ…
- શ્લોક 65મારામાં મનવાળો થા, મારો ભક્ત બન, મારું પૂજન કરનારો થા, મને નમસ્કાર કર; (આમ કરવાથી) તું મને જ પામીશ, …
- શ્લોક 66સર્વ ધર્મો(ના આશ્રય)ને છોડીને તું એક મારા જ શરણે આવ; હું તને સર્વ પાપોથી મુક્ત કરીશ, તું શોક ન કર.(૬…
- શ્લોક 67આ (ગીતાજ્ઞાન) તારે ક્યારેય અતપસ્વીને, અભક્તને, કે ન સાંભળવાની ઇચ્છાવાળાને કહેવું જોઈએ; અને જે મારો દ…
- શ્લોક 68જે (પુરુષ) મારામાં પરા ભક્તિ રાખીને આ પરમ ગુહ્ય (ગીતાજ્ઞાન) મારા ભક્તોને કહેશે, તે નિઃસંશય મને જ પામ…
- શ્લોક 69અને મનુષ્યોમાં તેનાથી बढ़कर મારું પરમ પ્રિય કાર્ય કરનારો બીજો કોઈ નથી; તથા પૃથ્વી પર તેનાથી बढ़कर મા…
- શ્લોક 70તથા જે (પુરુષ) આપણા બેના આ ધર્મયુક્ત સંવાદ(ગીતા)નું અધ્યયન કરશે, તેના દ્વારા પણ હું જ્ઞાનયજ્ઞ વડે પૂ…
- શ્લોક 71જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાવાન અને દોષદ્રષ્ટિ વિનાનો થઈને (આ ગીતાને) સાંભળશે પણ, તે પણ (પાપોથી) મુક્ત થઈને પુણ…
- શ્લોક 72હે પાર્થ! શું તેં આ (ગીતાશાસ્ત્ર) એકાગ્ર ચિત્તથી સાંભળ્યું? હે ધનંજય! શું તારો અજ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયેલ…
- શ્લોક 73અર્જુન બોલ્યા હે અચ્યુત! આપની કૃપાથી મારો મોહ નષ્ટ થયો છે અને મેં સ્મૃતિ (સ્વરૂપજ્ઞાન) પ્રાપ્ત કરી છ…
- શ્લોક 74સંજય બોલ્યા આ પ્રમાણે મેં ભગવાન વાસુદેવનો તથા મહાત્મા અર્જુનનો આ અદ્ભુત અને રોમાંચ ઊભાં કરનારો સંવા…
- શ્લોક 75વ્યાસજીની કૃપાથી મેં આ પરમ ગુહ્ય યોગને સ્વયં યોગેશ્વર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ દ્વારા સાક્ષાત કહેવાતો (છતો) સ…
- શ્લોક 76હે રાજન! ભગવાન કેશવ અને અર્જુનના આ પુણ્યકારક અને અદ્ભુત સંવાદને વારંવાર યાદ કરીને હું ક્ષણે ક્ષણે હર…
- શ્લોક 77હે રાજન! અને ભગવાન હરિના તે અત્યંત અદ્ભુત રૂપ(વિશ્વરૂપ)ને પણ વારંવાર યાદ કરીને મને મહાન આશ્ચર્ય થાય …
- શ્લોક 78જ્યાં યોગેશ્વર શ્રીકૃષ્ણ છે અને જ્યાં ધનુર્ધારી અર્જુન છે, ત્યાં શ્રી, વિજય, ઐશ્વર્ય અને અચળ નીતિ છે…
Banaka ઍપમાંથી પાઠ અને ભાષ્ય.