અધ્યાય 18 · શ્લોક 18

ભાષ્ય

ભગવાન કર્મના વિશ્લેષણને વધુ ઊંડાણપૂર્વક સમજાવે છે. કોઈપણ કર્મ થવા પાછળ બે મુખ્ય ઘટકો છે: (૧) કર્મની પ્રેરણા (Motivation for Action) અને (૨) કર્મનો આધાર (Basis of Action). `કર્મચોદના ત્રિવિધા` (કર્મ કરવાની પ્રેરણા ત્રણ પ્રકારની છે): `જ્ઞાનમ્` (ક્રિયા અને તેના સાધનનું જ્ઞાન), `જ્ઞેયમ્` (જે વસ્તુ કે હેતુ માટે કર્મ કરાય છે તે જાણવા યોગ્ય વિષય) અને `પરિજ્ઞાતા` (તે જ્ઞાન અને જ્ઞેયને જાણનારો, એટલે કે જીવાત્મા). આ ત્રણેય ભેગા થાય ત્યારે કર્મ કરવાની ઈચ્છા જાગે છે. `કર્મસંગ્રહઃ ત્રિવિધઃ` (કર્મનો સંગ્રહ એટલે કે જેના દ્વારા કર્મ સંપન્ન થાય છે તે આધાર પણ ત્રણ પ્રકારનો છે): `કરણમ્` (કર્મના સાધનો, એટલે કે ઇન્દ્રિયો અને મન), `કર્મ` (જે ક્રિયા કરવામાં આવે છે તે) અને `કર્તા` (તે ક્રિયા કરનાર, અહંકારયુક્ત જીવ). આ જ્ઞાન, જ્ઞેય, જ્ઞાતા અને કરણ, કર્મ, કર્તા - આ છ ઘટકો મળીને કોઈપણ કર્મની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થાય છે.