અધ્યાય 18 · શ્લોક 78

ભાષ્ય

આ ગીતાનો અંતિમ શ્લોક છે, જેમાં સંજય પોતાનો નિષ્કર્ષ અને ભવિષ્યવાણી ધૃતરાષ્ટ્રને સંભળાવે છે. આ શ્લોક ગીતાનો સાર અને વિજયનો મંત્ર છે. `યત્ર` (જ્યાં) `યોગેશ્વરઃ કૃષ્ણઃ` (યોગના પણ ઈશ્વર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ છે) `યત્ર` (અને જ્યાં) `ધનુર્ધરઃ પાર્થઃ` (ગાંડીવ ધનુષ્ય ધારણ કરનાર પાર્થ અર્જુન છે - એટલે કે જ્યાં પરમાત્મા અને તેમનો શરણાગત, કર્તવ્યપરાયણ ભક્ત છે), `તત્ર` (ત્યાં) `શ્રીઃ` (ઐશ્વર્ય, લક્ષ્મી), `વિજયઃ` (વિજય), `ભૂતિઃ` (વિભૂતિ, પ્રગતિ, કલ્યાણ) `ચ ધ્રુવા નીતિઃ` (અને અચળ નીતિ, ન્યાય) નિશ્ચિતપણે રહેલાં છે. `ઇતિ મતિઃ મમ` (એવો મારો દૃઢ મત છે). સંજય ધૃતરાષ્ટ્રને સ્પષ્ટપણે જણાવી દે છે કે જે પક્ષે ભગવાન કૃષ્ણ અને તેમનો આજ્ઞાંકિત ભક્ત અર્જુન છે, તે પાંડવોનો વિજય નિશ્ચિત છે અને ત્યાં જ સર્વ પ્રકારે કલ્યાણ રહેલું છે. આ માત્ર યુદ્ધના સંદર્ભમાં જ નહીં, પણ જીવનના દરેક ક્ષેત્ર માટે સત્ય છે.

ૐ તત્સદિતિ... આ મંત્ર સાથે અઢારમો અને અંતિમ અધ્યાય, 'મોક્ષસંન્યાસયોગ', પૂર્ણ થાય છે. આ અધ્યાયમાં સંન્યાસ અને ત્યાગનો ભેદ, ત્રણ પ્રકારના ત્યાગ, કર્મના પાંચ કારણો, જ્ઞાન-કર્મ-કર્તાના ત્રણ ભેદ, બુદ્ધિ-ધૃતિ-સુખના ત્રણ ભેદ, વર્ણાશ્રમ ધર્મ, સ્વધર્મ પાલન દ્વારા મોક્ષ, જ્ઞાનનિષ્ઠા, પરા ભક્તિ અને શરણાગતિનો મહિમા તથા ગીતાના ઉપદેશનો સાર અને માહાત્મ્ય વિસ્તારપૂર્વક સમજાવવામાં આવ્યું છે. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અહીં સંપૂર્ણ થાય છે.