અધ્યાય 18 · શ્લોક 14

ભાષ્ય

ભગવાન કર્મના તે પાંચ કારણો ગણાવે છે: (૧) `અધિષ્ઠાનમ્` (આધાર, એટલે કે આ શરીર, જે કર્મ કરવાનું સ્થાન છે), (૨) `તથા કર્તા` (કરનાર, એટલે કે અહંકાર સાથે જોડાયેલો જીવાત્મા, જે 'હું કરું છું' એમ માને છે), (૩) `પૃથગ્વિધમ્ કરણમ્ ચ` (વિવિધ પ્રકારનાં સાધનો, એટલે કે જ્ઞાનેન્દ્રિયો, કર્મેન્દ્રિયો અને મન-બુદ્ધિ), (૪) `વિવિધાઃ ચ પૃથક્ ચેષ્ટાઃ` (અનેક પ્રકારની અલગ અલગ ક્રિયાઓ, એટલે કે પ્રાણવાયુ વગેરેની ચેષ્ટાઓ, શારીરિક અને માનસિક પ્રયત્નો) અને (૫) `અત્ર પઞ્ચમમ્ દૈવમ્ ચ એવ` (અને અહીં પાંચમું કારણ દૈવ છે). 'દૈવ' એટલે પૂર્વ કર્મોનું ફળ, પ્રારબ્ધ, અથવા ઇન્દ્રિયોના અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ અથવા અંતર્યામી પરમાત્માની પ્રેરણા. કોઈપણ કર્મ આ પાંચના સંયોગથી જ સિદ્ધ થાય છે, એકલો આત્મા કે એકલો જીવ કર્તા નથી.