સાંખ્યયોગ
- શ્લોક 1સંજય બોલ્યા: તે પ્રમાણે કરુણાથી વ્યાપ્ત ('કૃપયાવિષ્ટમ્'), આંસુઓથી ભરેલી વ્યાકુળ આંખોવાળા ('અશ્રુપૂર્…
- શ્લોક 2શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે અર્જુન! આ વિષમ સમયે (યુદ્ધના સમયે) તને આ મોહ ('કશ્મલમ્' - મનની મલિનતા, શોકજનિત …
- શ્લોક 3હે પાર્થ! નપુંસકતાને (કાયરતાને - 'ક્લૈબ્યમ્') પ્રાપ્ત ન થા, આ તારા માટે યોગ્ય નથી ('નૈતત્ ત્વયિ ઉપપદ…
- શ્લોક 4અર્જુન બોલ્યા: હે મધુસૂદન! હે અરિસૂદન (શત્રુનાશક)! હું રણભૂમિમાં ('સંખ્યે') કઈ રીતે ભીષ્મ પિતામહ અને…
- શ્લોક 5આ મહાનુભાવ ગુરુજનોને મારવા કરતાં તો આ લોકમાં ભિક્ષાનું અન્ન ખાવું પણ વધારે કલ્યાણકારી ('શ્રેયઃ') છે.…
- શ્લોક 6અમે એ પણ નથી જાણતા ('ન ચ એતદ્ વિદ્મઃ') કે અમારા માટે શું શ્રેષ્ઠ ('કતરત્ નઃ ગરીયઃ') છે - અમે તેમને જ…
- શ્લોક 7કાયરતારૂપી દોષથી જેમનો સ્વભાવ હણાઈ ગયો છે ('કાર્પણ્યદોષ-ઉપહત-સ્વભાવઃ') અને ધર્મ વિશે જેમનું ચિત્ત મૂ…
- શ્લોક 8કારણ કે, પૃથ્વી પર શત્રુવિહીન ('અસપત્નમ્') સમૃદ્ધ ('ઋદ્ધમ્') રાજ્ય ('રાજ્યમ્') અથવા દેવતાઓ પરનું આધિ…
- શ્લોક 9સંજય બોલ્યા: હે રાજન! નિદ્રાને જીતનાર ('ગુડાકેશઃ'), શત્રુઓને સંતાપ આપનાર ('પરન્તપ') અર્જુન, ઇન્દ્રિય…
- શ્લોક 10હે ભારત (ધૃતરાષ્ટ્ર)! બંને સેનાઓની મધ્યમાં ('સેનયોઃ ઉભયોઃ મધ્યે') શોક કરતા ('વિષીદન્તમ્') તે અર્જુન …
- શ્લોક 11શ્રીભગવાન બોલ્યા: તું જેમના માટે શોક ન કરવો જોઈએ ('અશોચ્યાન્') તેમના માટે શોક કરે છે ('અન્વશોચઃ'), અ…
- શ્લોક 12એવું તો નથી જ કે હું કોઈ કાળે ન હતો ('ન તુ એવ અહં જાતુ ન આસં'), તું ન હતો ('ન ત્વમ્'), કે આ રાજાઓ ન …
- શ્લોક 13જેમ આ દેહમાં દેહધારી જીવાત્માને ('દેહિનઃ') કુમારાવસ્થા ('કૌમારમ્'), યુવાવસ્થા ('યૌવનમ્') અને વૃદ્ધાવ…
- શ્લોક 14હે કુંતીપુત્ર! ઇન્દ્રિયોના વિષયો સાથેના સંયોગો ('માત્રાસ્પર્શાઃ') જ ઠંડી-ગરમી ('શીત-ઉષ્ણ') અને સુખ-દ…
- શ્લોક 15હે પુરુષશ્રેષ્ઠ ('પુરુષર્ષભ')! સુખ અને દુઃખમાં સમ રહેનારા ('સમદુઃખસુખમ્') જે ધીર પુરુષને ('ધીરમ્') આ…
- શ્લોક 16અસત્ વસ્તુનું (જેમ કે શરીર) અસ્તિત્વ નથી ('ન અસતઃ વિદ્યતે ભાવઃ'), અને સત્ વસ્તુનો (જેમ કે આત્મા) અભા…
- શ્લોક 17જેનાથી ('યેન') આ સંપૂર્ણ જગત ('સર્વમ્ ઇદમ્') વ્યાપ્ત છે ('તતમ્'), તેને ('તત્') તું અવિનાશી ('અવિનાશિ…
- શ્લોક 18આ શરીરમાં રહેનારા ('શરીરિણઃ'), નિત્ય ('નિત્યસ્ય'), નાશરહિત ('અનાશિનઃ') અને અપ્રમેય (જેને માપી ન શકાય…
- શ્લોક 19જે ('યઃ') આ (આત્મા) ને ('એનમ્') મારનારો ('હન્તારમ્') માને છે ('વેત્તિ'), અને જે ('યઃ ચ') આને ('એનમ્'…
- શ્લોક 20આ આત્મા ક્યારેય જન્મતો નથી ('ન જાયતે') કે મરતો નથી ('મ્રિયતે વા કદાચિત્'); અથવા તે પહેલાં ન હોઈને ફર…
- શ્લોક 21હે પાર્થ! જે પુરુષ ('યઃ પુરુષઃ') આ આત્માને ('એનમ્') અવિનાશી ('અવિનાશિનમ્'), નિત્ય ('નિત્યમ્'), અજન્મ…
- શ્લોક 22જેમ ('યથા') મનુષ્ય ('નરઃ') જૂનાં વસ્ત્રો ('જીર્ણાનિ વાસાંસિ') ત્યજીને ('વિહાય') બીજાં નવાં વસ્ત્રો (…
- શ્લોક 23આ આત્માને ('એનમ્') શસ્ત્રો ('શસ્ત્રાણિ') છેદી શકતાં નથી ('ન છિન્દન્તિ'), તેને ('એનમ્') અગ્નિ ('પાવકઃ…
- શ્લોક 24આ આત્મા અછેદ્ય ('अच्छेद्यः') છે, આ અદાહ્ય ('अदाह्यः') છે, આ અક્લેદ્ય ('अक्लेद्यः') અને નિશ્ચિતરૂપે અ…
- શ્લોક 25આ આત્મા અવ્યક્ત (ઇન્દ્રિયોથી ન જાણી શકાય તેવો - 'अव्यक्तः'), અચિંત્ય (મન અને બુદ્ધિથી ન વિચારી શકાય …
- શ્લોક 26અને જો ('અથ ચ') તું આ (આત્મા) ને ('એનમ્') હંમેશા જન્મ લેનારો ('નિત્યજાતમ્') અને હંમેશા મરનારો ('નિત્…
- શ્લોક 27કારણ કે, જે જન્મેલો છે ('જાતસ્ય') તેનું મૃત્યુ ('મૃત્યુઃ') નિશ્ચિત ('ધ્રુવઃ') છે, અને જે મરેલો છે ('…
- શ્લોક 28હે ભારત! બધાં પ્રાણીઓ ('ભૂતાનિ') જન્મ પહેલાં અપ્રકટ ('અવ્યક્ત-આદીનિ') હોય છે, મધ્યમાં (જન્મ અને મૃત્…
- શ્લોક 29કોઈક ('કશ્ચિત્') આ (આત્મા) ને ('એનમ્') આશ્ચર્યની જેમ જુએ છે ('આશ્ચર્યવત્ પશ્યતિ'), તે જ રીતે બીજો કો…
- શ્લોક 30હે ભારત! સૌના ('સર્વસ્ય') દેહમાં ('દેહે') રહેલો આ દેહી (આત્મા - 'અયં દેહી') નિત્ય ('નિત્યમ્') અવધ્ય …
- શ્લોક 31વળી, પોતાના (ક્ષત્રિય) ધર્મને ('સ્વધર્મમ્ અપિ') જોઈને પણ ('આવેક્ષ્ય') તારે વિચલિત થવું ('વિકમ્પિતુમ્…
- શ્લોક 32હે પાર્થ! પોતાની મેળે જ ('યદૃચ્છયા') પ્રાપ્ત થયેલું ('ઉપપન્નમ્') અને સ્વર્ગના દ્વારને ખોલી નાખનારું …
- શ્લોક 33પરંતુ, જો ('અથ ચેત્') તું આ ધર્મયુક્ત યુદ્ધ ('ઇમમ્ ધર્મ્યં સંગ્રામમ્') નહીં કરે ('ન કરિષ્યસિ'), તો (…
- શ્લોક 34અને વળી ('ચ અપિ'), લોકો ('ભૂતાનિ') તારી કદી ન સમાપ્ત થનારી અપકીર્તિનું ('તે અવ્યયામ્ અકીર્તિમ્') કથન…
- શ્લોક 35જે મહારથીઓની દૃષ્ટિમાં ('યેષાં ચ') તું પહેલાં બહુ સન્માનનીય હતો ('ત્વં બહુમતો ભૂત્વા'), તેઓ ('મહારથા…
- શ્લોક 36તારા શત્રુઓ ('તવ અહિતાઃ') તારા સામર્થ્યની નિંદા કરતા ('નિન્દન્તઃ તવ સામર્થ્યમ્') ઘણા ન કહેવા યોગ્ય વ…
- શ્લોક 37જો તું (યુદ્ધમાં) હણાઈશ ('હતઃ વા'), તો સ્વર્ગને પામીશ ('પ્રાપ્સ્યસિ સ્વર્ગમ્'); અથવા (જો) જીતીશ ('જિ…
- શ્લોક 38સુખ-દુઃખ ('સુખદુઃખે'), લાભ-અલાભ ('લાભાલાભૌ') અને જય-પરાજય ('જયાજયૌ') ને સમાન ગણીને ('સમે કૃત્વા'), ત…
- શ્લોક 39હે પાર્થ! આ બુદ્ધિ ('એષા બુદ્ધિઃ') તને સાંખ્ય (જ્ઞાનયોગ) ના વિષયમાં કહેવામાં આવી ('તે અભિહિતા સાंख्य…
- શ્લોક 40આ (કર્મયોગ) માં આરંભનો નાશ નથી ('ન ઇહ અભિક્રમનાશઃ અસ્તિ'), અને વિપરીત ફળરૂપી દોષ પણ નથી ('પ્રત્યવાયઃ…
- શ્લોક 41હે કુરુનંદન! આ (કર્મયોગ) માં નિશ્ચયાત્મક બુદ્ધિ ('વ્યવસાયાત્મિકા બુદ્ધિઃ') એક જ હોય છે ('એકા ઇહ'). પ…
- શ્લોક 42–43હે પાર્થ! જેઓ વેદોના (કરમકાંડના) શબ્દોમાં જ રાચનારા છે ('વેદવાદરતાઃ'), 'આ સિવાય બીજું કંઈ નથી' એમ કહ…
- શ્લોક 44ભોગ અને ઐશ્વર્યમાં અત્યંત આસક્ત ('ભોગૈશ્વર્યપ્રસક્તાનામ્') અને તે (પુષ્પિત વાણી) દ્વારા જેમનાં ચિત્ત…
- શ્લોક 45હે અર્જુન! વેદો મુખ્યત્વે ત્રણેય ગુણો (સત્વ, રજસ, તમસ) ના કાર્યરૂપ સાંસારિક વિષયોનું જ પ્રતિપાદન કરે…
- શ્લોક 46બધી બાજુથી પરિપૂર્ણ જળાશય ('સર્વતઃ સંપ્લુતોદકે') પ્રાપ્ત થઈ ગયા પછી નાના જળાશયમાં ('ઉદપાને') મનુષ્યન…
- શ્લોક 47તારો અધિકાર ('તે અધિકારઃ') કર્મ કરવામાં જ ('કર્મણિ એવ') છે, તેનાં ફળોમાં ક્યારેય નહીં ('મા ફલેષુ કદા…
- શ્લોક 48હે ધનંજય! આસક્તિનો ત્યાગ કરીને ('સઙ્ગં ત્યક્ત્વા'), તથા સિદ્ધિ અને અસિદ્ધિમાં ('સિદ્ધિ-અસિદ્ધ્યોઃ') …
- શ્લોક 49હે ધનંજય! આ (સમત્વરૂપી) બુદ્ધિયોગથી ('બુદ્ધિયોગાત્') સકામ કર્મ ('અવરં કર્મ') અત્યંત નિમ્ન કક્ષાનું છ…
- શ્લોક 50(સમત્વ) બુદ્ધિથી યુક્ત ('બુદ્ધિયુક્તઃ') પુરુષ આ લોકમાં જ ('ઇહ') પુણ્ય અને પાપ ('ઉભે સુકૃતદુષ્કૃતે') …
- શ્લોક 51કારણ કે (સમત્વ) બુદ્ધિથી યુક્ત ('બુદ્ધિયુક્તાઃ') જ્ઞાનીજનો ('મનીષિણઃ') કર્મોથી ઉત્પન્ન થનારા ફળનો ('…
- શ્લોક 52જ્યારે ('યદા') તારી બુદ્ધિ ('તે બુદ્ધિઃ') મોહરૂપી કાદવને ('મોહકલિલમ્') નિઃસંશયપણે પાર કરી જશે ('વ્યત…
- શ્લોક 53ભાતભાતના (શાસ્ત્રોના) વચનો સાંભળીને વિખેરાયેલી ('શ્રુતિવિપ્રતિપન્ના') તારી બુદ્ધિ ('તે બુદ્ધિઃ') જ્ય…
- શ્લોક 54અર્જુન બોલ્યા: હે કેશવ! સમાધિમાં સ્થિત ('સમાધિસ્થસ્ય'), સ્થિર બુદ્ધિવાળા ('સ્થિતપ્રજ્ઞસ્ય') પુરુષનું…
- શ્લોક 55શ્રીભગવાન બોલ્યા: હે પાર્થ! જ્યારે ('યદા') આ પુરુષ મનમાં રહેલી ('મનોગતાન્') સંપૂર્ણ કામનાઓનો ('સર્વા…
- શ્લોક 56દુઃખોની પ્રાપ્તિમાં જેનું મન ઉદ્વિગ્ન થતું નથી ('દુઃખેષુ અનુદ્વિગ્નમનાઃ'), સુખોની પ્રાપ્તિમાં જે સર્…
- શ્લોક 57જે પુરુષ સર્વત્ર સ્નેહરહિત ('યઃ સર્વત્ર અનભિસ્નેહઃ') થઈને તે તે શુભ ('શુભમ્') કે અશુભ ('અશુભમ્') વસ્…
- શ્લોક 58અને ('ચ') જ્યારે ('યદા') આ (પુરુષ) કાચબો ('કૂર્મઃ') જેમ પોતાના અંગોને ('અઙ્ગાનિ ઇવ') બધી બાજુથી ('સર…
- શ્લોક 59ઇન્દ્રિયો દ્વારા વિષયોને ગ્રહણ ન કરનારા ('નિરાહારસ્ય') દેહધારી પુરુષના પણ केवल વિષયો ('વિષયાઃ') તો ન…
- શ્લોક 60હે કુંતીપુત્ર! પ્રયત્ન કરતા ('યતતઃ હિ અપિ') વિવેકી ('વિપશ્ચિતઃ') પુરુષના મનને ('મનઃ') પણ આ પ્રમથન સ્…
- શ્લોક 61તેથી (સાધકે) તે બધી ઇન્દ્રિયોને ('તાનિ સર્વાણિ') વશમાં કરીને ('સંયમ્ય'), મારા પરાયણ ('મત્પરઃ') થઈને,…
- શ્લોક 62વિષયોનું ચિંતન કરનારા ('ધ્યાયતઃ વિષયાન્') પુરુષને ('પુંસઃ') તે વિષયોમાં આસક્તિ ('સઙ્ગઃ તેષુ') ઉત્પન્…
- શ્લોક 63ક્રોધથી ('ક્રોધાત્') અત્યંત મૂઢભાવ (વિવેકનો અભાવ) ઉત્પન્ન થાય છે ('ભવતિ સંમોહઃ'). મૂઢભાવથી ('સંમોહાત…
- શ્લોક 64પરંતુ, જેણે પોતાના મનને વશમાં રાખ્યું છે ('વિધેયાત્મા'), તેવો સાધક પોતાના વશમાં રહેલી ('આત્મવશ્યૈઃ')…
- શ્લોક 65અંતઃકરણની પ્રસન્નતા ('પ્રસાદે') પ્રાપ્ત થતાં તેના ('અસ્ય') સંપૂર્ણ દુઃખોનો ('સર્વદુઃખાનામ્') નાશ ('હ…
- શ્લોક 66જે (મન-ઇન્દ્રિયોથી) અસંયમી ('અયુક્તસ્ય') છે, તેનામાં (નિશ્ચયાત્મક) બુદ્ધિ ('બુદ્ધિઃ') હોતી નથી ('ન અ…
- શ્લોક 67કારણ કે, (પોતપોતાના વિષયોમાં) વિચરતી ('ચરતામ્') ઇન્દ્રિયોમાંથી ('ઇન્દ્રિયાણામ્ હિ') મન જે ('યત્ મનઃ'…
- શ્લોક 68તેથી ('તસ્માત્'), હે મહાબાહો! જે પુરુષની ('યસ્ય') ઇન્દ્રિયો ('ઇન્દ્રિયાણિ') ઇન્દ્રિયોના વિષયોથી ('ઇન…
- શ્લોક 69સર્વ પ્રાણીઓ માટે જે રાત્રિ ('યા નિશા સર્વભૂતાનામ્') સમાન છે, તેમાં (નિત્ય જ્ઞાન સ્વરૂપ પરમાત્મામાં)…
- શ્લોક 70જેમ ('યદ્વત્') બધી નદીઓનું પાણી ('આપઃ') ચારે બાજુથી પરિપૂર્ણ ('આપૂર્યમાણમ્'), અચળ પ્રતિષ્ઠાવાળા ('અચ…
- શ્લોક 71જે પુરુષ ('યઃ પુમાન્') સંપૂર્ણ કામનાઓનો ('સર્વાન્ કામાન્') ત્યાગ કરીને ('વિહાય'), મમતારહિત ('નિર્મમઃ…
- શ્લોક 72હે પાર્થ! આ બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થયેલા પુરુષની સ્થિતિ ('એષા બ્રાહ્મી સ્થિતિઃ') છે. આને ('એનામ્') પામીને …
Banaka ઍપમાંથી પાઠ અને ભાષ્ય.