अध्याय 15 · श्लोक 3

स्पष्टीकरण

या श्लोकात श्रीकृष्णाने विश्ववृक्षाचे स्वरूप आणि त्याची ओळख स्पष्ट केली आहे. शास्त्रात वर्णन केल्याप्रमाणे या जगवृक्षाचे खरे रूप सामान्य डोळ्यांना दिसत नाही असे येथे सांगितले आहे. 'अश्वत्थ' म्हणजेच पीपळ वृक्षाच्या रूपात प्रतिकात्मकपणे मांडलेल्या जगवृक्षाचे रूप येथे केवळ धर्मग्रंथात वर्णन केले आहे आणि प्रत्यक्षपणे अनुभवलेले नाही. याचे कारण असे आहे की या विश्ववृक्षाला ना निश्चित सुरुवात आहे, ना निश्चित अंत आहे, ना त्याची स्थिती स्थिर आहे. याचा अर्थ जगाचे अस्तित्व अज्ञात काळापासून चालू आहे आणि त्याचा अंतही अनिश्चित आहे, त्याचप्रमाणे त्याची स्थिरताही अस्थिर आहे, म्हणजेच ते नाशवंत आणि क्षणिक आहे. म्हणून अहंकार, आसक्ती आणि वासनांच्या रूपात ज्याची मुळे खोलवर पसरलेली आहेत, अशा या संसारवृक्षाला अखंड त्यागाच्या शस्त्राने तोडण्याची सूचना दिली आहे. येथे 'सक्त त्याग' म्हणजे या जगाच्या सुखांपासून आणि तात्पुरत्या सुखांपासून ते नाशवंत आणि क्षणिक समजून अलिप्त राहावे. अशाप्रकारे, हे संसार वृक्ष तोडणे म्हणजे स्वतःमधील अहंकार, आसक्ती आणि वासना यांची मुळे नष्ट करणे, जे या संसाराचे नश्वर आणि नाशवंत स्वरूप समजून घेऊन केले जाऊ शकते.