અધ્યાય 4 · શ્લોક 31

ભાષ્ય

યજ્ઞ કરવાના અને તેના અવશેષ (પ્રસાદ) ને ગ્રહણ કરવાના મહત્વ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. 'યજ્ઞશિષ્ટામૃતભુજઃ' – યજ્ઞ કર્યા પછી બાકી રહેલા અમૃતરૂપી અન્ન (યજ્ઞનો પ્રસાદ, યજ્ઞનું ફળ) ને ભોગવનારા 'સનાતનં બ્રહ્મ યાન્તિ' – સનાતન બ્રહ્મ(પરમાત્મા)ને પ્રાપ્ત થાય છે. અહીં 'યજ્ઞશિષ્ટ' એટલે માત્ર ભૌતિક અન્ન જ નહીં, પરંતુ યજ્ઞ દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલું જ્ઞાન, પુણ્ય, ચિત્તશુદ્ધિ અને દૈવી કૃપા. આ અમૃતનું સેવન કરનાર ક્રમશઃ મુક્તિનો અધિકારી બને છે. તેનાથી વિપરીત, 'અયજ્ઞસ્ય' – જે યજ્ઞ કરતો નથી (એટલે કે નિઃસ્વાર્થ ભાવે કોઈ કર્તવ્ય કર્મ, દાન, તપ, જ્ઞાન-પ્રાપ્તિ વગેરે કરતો નથી, માત્ર પોતાના માટે જ જીવે છે), તેના માટે 'અયં લોકઃ ન અસ્તિ' – આ મનુષ્યલોક પણ સુખદાયક નથી હોતો. તેને આ લોકમાં પણ શાંતિ, સંતોષ કે સફળતા મળતી નથી. 'કુતઃ અન્યઃ કુરુસત્તમ' – તો પછી હે કુરુશ્રેષ્ઠ અર્જુન, બીજો (એટલે કે પરલોક) તો સુખદાયી ક્યાંથી હોય? જે વ્યક્તિ આ લોકમાં જ ધર્મ અને કર્તવ્યનું પાલન નથી કરતો, તેને પરલોકમાં સુખની આશા રાખવી વ્યર્થ છે. આ શ્લોક યજ્ઞમય જીવન જીવવાની અનિવાર્યતા દર્શાવે છે.