અધ્યાય 4 · શ્લોક 32

ભાષ્ય

ભગવાન વિવિધ યજ્ઞોના વર્ણનનો ઉપસંહાર કરે છે. 'એવમ્ બહુવિધાઃ યજ્ઞાઃ' – આ પ્રમાણે અનેક પ્રકારના યજ્ઞો 'બ્રહ्मणઃ મુખે વિતતાઃ' – બ્રહ્મના મુખમાંથી (એટલે કે વેદોમાં) વિસ્તારપૂર્વક કહેવામાં આવ્યા છે. વેદો પરમાત્માની વાણી છે અને તેમાં મનુષ્યના કલ્યાણ માટે અનેક પ્રકારના યજ્ઞોનું વિધાન છે. 'તાન્ સર્વાન્ કર્મજાન્ વિદ્ધિ' – તે બધા યજ્ઞોને તું કર્મથી ઉત્પન્ન થયેલા જાણ. એટલે કે આ બધા યજ્ઞો મન, વાણી અને શરીરની ક્રિયાઓ દ્વારા જ સંપન્ન થાય છે, કોઈ પણ યજ્ઞ ક્રિયા વિના સંભવ નથી. 'એવં જ્ઞાત્વા વિમોક્ષ્યસે' – આ પ્રમાણે (કે યજ્ઞો કર્મજન્ય છે અને આત્મજ્ઞાન સર્વશ્રેષ્ઠ છે તેમ) જાણીને તું (કર્મ કરતો હોવા છતાં તેના બંધનથી) મુક્ત થઈ જઈશ. જ્યારે વ્યક્તિ સમજે છે કે આત્મા અકર્તા છે અને સર્વ ક્રિયાઓ પ્રકૃતિ દ્વારા થાય છે, અને કર્મો યજ્ઞભાવે કરવાથી બંધનકર્તા નથી થતા, ત્યારે તે મુક્તિનો અધિકારી બને છે.