અધ્યાય 4 · શ્લોક 18

ભાષ્ય

આ શ્લોકમાં ભગવાન કર્મ અને અકર્મના ગૂઢ રહસ્યને ખોલે છે, જે જ્ઞાનીઓની દૃષ્ટિ છે. 'કર્મણિ અકર્મ યઃ પશ્યેત્' – જે મનુષ્ય કર્મમાં અકર્મને જુએ છે, અને 'અકર્મણિ ચ કર્મ યઃ' – જે અકર્મમાં કર્મને જુએ છે, 'સઃ બુદ્ધિમાન્ મનુષ્યેષુ' – તે મનુષ્યોમાં બુદ્ધિમાન છે, 'સઃ યુક્તઃ' – તે યોગી છે, અને 'કૃત્સ્નકર્મકૃત્' – તે સર્વ કર્મો કરનાર (છતાં અલિપ્ત) છે. * **કર્મમાં અકર્મ જોવું:** જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ શાસ્ત્રાનુસાર કર્તવ્ય કર્મ કરે છે, પરંતુ કર્તાપણાના અભિમાન ('હું કરું છું') અને ફળની આસક્તિથી રહિત હોય છે, ત્યારે તે કર્મ કરતો હોવા છતાં અકર્મ જેવી સ્થિતિમાં રહે છે. તે સમજે છે કે પ્રકૃતિના ગુણો જ કાર્ય કરી રહ્યા છે, આત્મા તો અસંગ અને અકર્તા છે. આમ, બાહ્ય ક્રિયામાં આંતરિક નિષ્ક્રિયતા (અકર્મ) જોવું. * **અકર્મમાં કર્મ જોવું:** જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ કર્મોનો ત્યાગ કરીને નિષ્ક્રિય બેસી રહે છે, પરંતુ મનમાં વિષયોનું ચિંતન કરે છે, ફળની ઈચ્છા રાખે છે, અથવા અહંકાર રાખે છે કે 'હું કર્મોનો ત્યાગી છું', ત્યારે તે શારીરિક રીતે અકર્મ કરતો હોવા છતાં માનસિક રીતે કર્મ કરી રહ્યો છે અને બંધનમાં પડે છે. આમ, બાહ્ય નિષ્ક્રિયતામાં આંતરિક ક્રિયા (કર્મ) જોવું. આ ભેદને જાણનાર જ ખરો યોગી અને બુદ્ધિમાન છે, જે સર્વ કર્મો કરતો હોવા છતાં તેના બંધનમાં ફસાતો નથી.