અધ્યાય 15 · શ્લોક 2

ભાષ્ય

ભગવાન સંસાર વૃક્ષના રૂપકને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે. `તસ્ય શાખાઃ` (તે વૃક્ષની ડાળીઓ) `ગુણપ્રવૃદ્ધાઃ` (પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણો - સત્ત્વ, રજસ, તમસ રૂપી જળથી સિંચાઈને પુષ્ટ થયેલી છે) અને `વિષયપ્રવાલાઃ` (શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ જેવા ઇન્દ્રિયોના વિષયો જેની કૂંપળો છે, જે જીવને આકર્ષે છે). આ શાખાઓ `અધઃ ચ ઊર્ધ્વમ્ ચ પ્રસૃતાઃ` (નીચે એટલે કે પશુ, પક્ષી જેવી યોનિઓમાં અને ઉપર એટલે કે દેવલોક જેવી યોનિઓમાં ફેલાયેલી છે). આ વૃક્ષનું મુખ્ય મૂળ ભલે ઉપર (બ્રહ્મમાં) હોય, પરંતુ `અધઃ ચ` (નીચે પણ) `મનુષ્યલોકે` (ખાસ કરીને મનુષ્યલોકમાં) `કર્માનુબન્ધીનિ મૂલાનિ અનુસંતતાનિ` (કર્મોના બંધનરૂપ બનેલાં વાસનારૂપી ગૌણ મૂળ પણ ઊંડે સુધી વિસ્તરેલાં છે). આ વાસનારૂપી મૂળ જ જીવને નવાં કર્મ કરવા પ્રેરે છે અને મનુષ્યલોકમાં પુનઃ પુનઃ જન્મ અપાવે છે.