અધ્યાય 15 · શ્લોક 1

ભાષ્ય

પંદરમાં અધ્યાયના પ્રારંભમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સંસારનું સ્વરૂપ એક વિલક્ષણ વૃક્ષના રૂપક દ્વારા સમજાવે છે. આ વૃક્ષ તે અશ્વત્થ (પીપળો) છે, જે સામાન્ય વૃક્ષથી ઊલટું છે. `ઊર્ધ્વમૂલમ્` - તેનાં મૂળ ઉપર તરફ છે, કારણ કે તેનું મૂળ કારણ પરમ બ્રહ્મ, અવ્યક્ત તત્વ છે, જે સર્વથી ઊંચે છે. `અધઃશાખમ્` - તેની શાખાઓ નીચે તરફ ફેલાયેલી છે, જે દેવ, મનુષ્ય, પશુ વગેરે વિવિધ યોનિઓ અને લોકરૂપી જગતનું વિસ્તરણ દર્શાવે છે. તેને `અવ્યયમ્ પ્રાહુઃ` - અવિનાશી કહે છે, કારણ કે તેનો પ્રવાહ અનાદિ છે અને તત્વજ્ઞાન વિના તેનો અંત આવતો નથી. `છન્દાંસિ યસ્ય પર્ણાનિ` - વેદોના મંત્રો (ખાસ કરીને કર્મકાંડના મંત્રો) તેનાં પાંદડાં સમાન છે, જે આ સંસાર વૃક્ષનું રક્ષણ કરે છે અને તેને પોષણ આપે છે (કર્મો દ્વારા). `યઃ તં વેદ` - જે આ સંસાર વૃક્ષના મૂળ, શાખા, પાંદડા અને તેના નાશના ઉપાય સહિતના રહસ્યને તત્વથી જાણે છે, `સઃ વેદવિત્` - તે જ ખરો વેદોનો જાણકાર છે, માત્ર શાબ્દિક જ્ઞાન ધરાવનાર નહીં.