અધ્યાય 13 · શ્લોક 6

ભાષ્ય

શ્લોક 5-6: ભગવાન હવે ક્ષેત્રનું સ્વરૂપ અને તેના વિકારોનું વર્ણન કરે છે, જે સાંખ્ય દર્શનના તત્ત્વો પર આધારિત છે. ક્ષેત્રના કુલ 24 તત્ત્વો અને તેના વિકારો ગણાવ્યા છે:

1. `મહાભૂતાનિ` (પાંચ મહાભૂતો: પૃથ્વી, જળ, તેજ, વાયુ, આકાશ) 2. `અહંકારઃ` (અહંભાવ, 'હું' એવું અભિમાન) 3. `બુદ્ધિઃ` (નિશ્ચય કરનારી શક્તિ, મહત્તત્વ) 4. `અવ્યક્તમ્ એવ ચ` (મૂળ પ્રકૃતિ, પ્રધાન, જે પ્રગટ નથી) 5. `ઇન્દ્રિયાણિ દશ એકં ચ` (દસ ઇન્દ્રિયો - પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો: આંખ, કાન, નાક, જીભ, ત્વચા; પાંચ કર્મેન્દ્રિયો: વાણી, હાથ, પગ, ગુદા, ઉપસ્થ; અને અગિયારમું મન) 6. `પઞ્ચ ચ ઇન્દ્રિયગોચરાઃ` (પાંચ ઇન્દ્રિયોના વિષયો: શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ) 7. `ઇચ્છા` (કામના) 8. `દ્વેષઃ` (અણગમો) 9. `સુખમ્` (આનંદની લાગણી) 10. `દુઃખમ્` (પીડાની લાગણી) 11. `સંઘાતઃ` (શરીર, તત્ત્વોનો સમૂહ) 12. `ચેતના` (જ્ઞાનશક્તિની અભિવ્યક્તિ, જડ શરીરમાં પ્રાણનો સંચાર) 13. `ધૃતિઃ` (ધૈર્ય, ધારણ કરવાની શક્તિ)

`એતત્ ક્ષેત્રમ્` (આ બધું ક્ષેત્ર છે) `સવિકારમ્` (તેના વિકારો - ઈચ્છા, દ્વેષ વગેરે - સહિત) `સમાસેન ઉદાહૃતમ્` (સંક્ષેપમાં કહેવામાં આવ્યું છે). આ બધાં તત્ત્વો અને વિકારો મળીને 'ક્ષેત્ર' એટલે કે આ ભૌતિક શરીર અને સૂક્ષ્મ શરીરની રચના કરે છે, જે જડ છે અને પરિવર્તનશીલ છે.