अध्याय 13 · श्लोक 6

स्पष्टीकरण

या श्लोकात श्रीकृष्ण 'क्षेत्र' म्हणजेच शरीर आणि त्याच्याशी संबंधित घटकांबद्दल तपशीलवार वर्णन करतात. येथे त्यांनी 'झोन'च्या विविध विकारांचे थोडक्यात स्पष्टीकरण दिले आहे, जे खालीलप्रमाणे आहेत: इच्छा: काही वस्तू, परिस्थिती किंवा अनुभव प्राप्त करण्याच्या व्यक्तीच्या इच्छेला ते सूचित करते. हा मानवी स्वभावाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे आणि त्याला क्षेत्राचा विकार म्हटले गेले आहे. तिरस्कार: हे एखाद्या वस्तू, परिस्थिती किंवा व्यक्तीबद्दल नापसंती किंवा द्वेष दर्शवते. द्वेष हा देखील क्षेत्राचा विकार आहे जो आपल्याला अशांततेकडे घेऊन जातो. आनंद: जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला काही इच्छा पूर्ण होतात तेव्हा आनंदाचा अनुभव येतो. ही एक सकारात्मक भावना आहे, परंतु याला क्षेत्राचा विकार देखील मानला जातो, कारण यामुळे व्यक्तीला चिरस्थायी समाधान मिळत नाही. वेदना: जेव्हा एखादी इच्छा पूर्ण होत नाही किंवा काही प्रकारचे नुकसान होते तेव्हा वेदना होतात. हा देखील या प्रदेशाचा एक विकार आहे, ज्यामुळे व्यक्तीला मानसिक आणि शारीरिक त्रास होतो. संघट (शरीर) : भौतिक शरीराचे शरीर किंवा वस्तुमान, ज्यामध्ये पंच तत्वांचा (पृथ्वी, जल, अग्नी, वायु, आकाश) संयोग आहे, त्याला क्षेत्राचा विकार म्हणतात. चेतना: ही शरीर आणि मन यांच्यातील चेतना शक्ती आहे, जी जीवनातील सर्व अनुभवांना शक्य करते. हा देखील परिसराचा एक भाग आहे. धृति (धैर्य): धृती म्हणजे संयम किंवा स्थिरता, जी एखाद्या व्यक्तीला कठीण परिस्थितीत संतुलित ठेवते. याला प्रदेशाचा विकार असेही म्हणतात. थोडक्यात: या श्लोकात श्रीकृष्णाने शरीराच्या (क्षेत्राच्या) विविध विकारांचे वर्णन केले आहे. हे दुर्गुण (इच्छा, तिरस्कार, सुख, दु:ख इ.) माणसाच्या जीवनावर परिणाम करतात आणि त्याला मायेच्या बंधनात अडकवून ठेवतात. या दुर्गुणांपासून मुक्त झाल्यावरच मनुष्य मोक्ष किंवा परम शांती प्राप्त करू शकतो. श्रीकृष्ण येथे समजावून सांगत आहेत की हे सर्व विकार क्षेत्राचा (शरीर आणि मन) भाग आहेत आणि त्यांना समजून घेतल्यानेच आपण आत्म्याचे खरे स्वरूप जाणून घेऊ शकतो.