અધ્યાય 13 · શ્લોક 34

ભાષ્ય

આ અધ્યાયના અંતિમ શ્લોકમાં ભગવાન સમગ્ર અધ્યાયના ઉપદેશનો સાર અને તેનું ફળ જણાવે છે. `યે` (જે મનુષ્યો) `ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોઃ` (ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના) `અન્તરમ્` (ભેદને) `એવમ્` (આ પ્રમાણે, જેમ આ અધ્યાયમાં વર્ણવવામાં આવ્યું છે તેમ) `જ્ઞાનચક્ષુષા` (જ્ઞાનરૂપી આંખો વડે) જાણે છે, `ચ` (અને) `ભૂતપ્રકૃતિમોક્ષમ્` (ભૂતો એટલે કે જીવોના બંધનનું કારણ એવી પ્રકૃતિ અને તેનાથી છૂટવાના ઉપાયને, મોક્ષમાર્ગને) `વિદુઃ` (જાણે છે), `તે પરમ્ યાન્તિ` (તેઓ પરમ પદને, એટલે કે બ્રહ્મને, પામે છે). આ અધ્યાયમાં વર્ણવેલ ક્ષેત્ર (જડ, વિકારી, પરિવર્તનશીલ) અને ક્ષેત્રજ્ઞ (ચેતન, નિર્વિકાર, શાશ્વત) ના તફાવતને જેઓ વિવેકબુદ્ધિ રૂપી જ્ઞાનચક્ષુથી સ્પષ્ટપણે જુએ છે અને પ્રકૃતિના બંધનમાંથી મુક્ત થવાનો માર્ગ સમજે છે, તેઓ જ પરમ સત્યને પ્રાપ્ત કરી મુક્ત થાય છે.

ૐ તત્સદિતિ... આ મંત્ર સાથે તેરમો અધ્યાય, 'ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞવિભાગયોગ', પૂર્ણ થાય છે. આ અધ્યાયમાં શરીર અને આત્માના ભેદનું, જ્ઞાનના સાધનોનું, જ્ઞેય એવા પરમાત્માના સ્વરૂપનું અને પ્રકૃતિ-પુરુષના વિવેક દ્વારા મોક્ષ પ્રાપ્તિનું નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે.