अध्याय 13 · श्लोक 34

स्पष्टीकरण

“क्षेत्रक्षेत्रज्ञानयोरेवमंतरम ज्ञानचक्षुष”: या भागात भगवान श्रीकृष्ण सांगत आहेत की क्षेत्रक्षेत्र (शरीर) आणि क्षेत्रक्षेत्र (आत्मा) यातील फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. क्षेत्र (शरीर) जड, नाशवंत, क्षणिक आणि नाशवंत आहे, तर क्षेत्रज्ञ (आत्मा) शाश्वत, चैतन्य, अविनाशी आणि अविनाशी आहे. ज्ञानाच्या दृष्टिकोनातून हा फरक ओळखणे आणि समजून घेणे हे 'ज्ञानचक्षुषा' किंवा ज्ञानाच्या दृष्टिकोनातून केले जाते. “भूतप्रकृतीमोक्षम् च ये विदुर्यन्ति ते परम”: ज्यांना हा भेद माहित आहे तसेच सक्रिय स्वभावापासून मुक्ती समजते, ते खरोखरच परम ब्रह्म (परम आत्मा) प्राप्त होतात. येथे 'भूतप्रकृती'पासून मुक्ती म्हणजे व्यक्ती नैसर्गिक गुण आणि विकार यांच्या पलीकडे जाऊन खरे ज्ञान प्राप्त करते. या श्लोकाचा सार असा आहे की ज्यांना ज्ञानाच्या दृष्टीकोनातून आत्मा आणि शरीर यातील फरक समजतो आणि या आकलनाच्या आधारे ते क्रियाशील स्वभावापासून मुक्त होतात, त्यांना प्रत्यक्ष ब्रह्माची प्राप्ती होते. हा श्लोक आपल्याला शिकवतो की केवळ आत्म-ज्ञान आणि निसर्गापासून मुक्तीद्वारेच आपण परम सत्य आणि ब्रह्माच्या साक्षात्काराकडे वाटचाल करू शकतो.