અધ્યાય 13 · શ્લોક 26

ભાષ્ય

ભગવાન હવે સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિના મૂળભૂત સિદ્ધાંત પર પાછા ફરે છે. "હે ભરતર્ષભ! (ભરતવંશીઓમાં શ્રેષ્ઠ અર્જુન)" `યાવત્ કિંચિત્ સત્ત્વમ્` (જેટલા પણ કોઈ પ્રાણી કે પદાર્થ) `સ્થાવરજઙ્ગમમ્` (સ્થાવર એટલે કે વૃક્ષ, પર્વત વગેરે અને જંગમ એટલે કે મનુષ્ય, પશુ વગેરે) `સંજાયતે` (ઉત્પન્ન થાય છે), `તત્` (તે સર્વને) `ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞસંયોગાત્` (ક્ષેત્ર એટલે કે પ્રકૃતિ/શરીર અને ક્ષેત્રજ્ઞ એટલે કે પુરુષ/આત્માના સંયોગથી જ ઉત્પન્ન થયેલા) `વિદ્ધિ` (તું જાણ). આ જગતમાં જે કંઈ પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, તે જડ પ્રકૃતિ (ક્ષેત્ર) અને ચેતન આત્મા (ક્ષેત્રજ્ઞ) ના મિલનનું જ પરિણામ છે. પ્રકૃતિ એકલી ઉત્પત્તિ કરી શકતી નથી, અને આત્મા એકલો (પ્રકૃતિ વિના) વ્યક્ત થતો નથી. બંનેના સંયોગથી જ આ વૈવિધ્યપૂર્ણ સૃષ્ટિ રચાય છે.