અધ્યાય 13 · શ્લોક 20
કાર્યકારણકર્તૃત્વે હેતુઃ પ્રકૃતિરુચ્યતે ।
પુરુષઃ સુખદુઃખાનાં ભોક્તૃત્વે હેતુરુચ્યતે ॥૨૦॥
અર્થ
કાર્ય કરણ ના કર્તાપણામાં પ્રકૃતિ કારણ કહેવાય છે. સુખ-દુઃખોના ભોક્તાપણમાં ક્ષેત્રજ્ઞ આત્મા કારણ કહેવાય છે.(૨૦)
ભાષ્ય
પ્રકૃતિ અને પુરુષના કાર્યોનું વિભાજન અહીં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે. `કાર્યકારણકર્તૃત્વે` (કાર્ય એટલે કે શરીર, અને કારણ એટલે કે ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ - આ બધાના કર્તાપણામાં, એટલે કે આ બધાને ઉત્પન્ન કરવામાં અને ક્રિયાશીલ બનાવવામાં) `હેતુઃ પ્રકૃતિઃ ઉચ્યતે` (કારણ પ્રકૃતિ કહેવાય છે). જગતની બધી જ ક્રિયાઓ, રચનાઓ અને પરિવર્તનો પ્રકૃતિ દ્વારા જ થાય છે. પ્રકૃતિ જ કર્તા છે. તો પુરુષ (આત્મા) શું કરે છે? `પુરુષઃ સુખદુઃખાનામ્ ભોક્તૃત્વે હેતુઃ ઉચ્યતે` (પુરુષ સુખ અને દુઃખોના ભોક્તાપણામાં કારણ કહેવાય છે). પુરુષ પોતે કર્તા નથી, પણ પ્રકૃતિ દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલા સુખ-દુઃખનો તે અનુભવ કરે છે, ભોગવે છે. પ્રકૃતિ ક્રિયા કરે છે, પુરુષ તેનો અનુભવ કરે છે. આ ભોક્તાપણું જ પુરુષના બંધનનું કારણ બને છે.
Banaka ઍપમાંથી પાઠ અને ભાષ્ય.