અધ્યાય 13 · શ્લોક 19
પ્રકૃતિં પુરુષં ચૈવ વિદ્ધ્યનાદિ ઉભાવપિ ।
વિકારાંશ્ચ ગુણાંશ્ચૈવ વિદ્ધિ પ્રકૃતિસંભવાન્ ॥૧૯॥
અર્થ
ક્ષેત્રરૂપ પરાપ્રકૃતિ તથા ક્ષેત્રજ્ઞરૂપ અપરા પ્રકૃતિ બંનેને પણ તું નિત્ય જ જાણ, તથા વિકારો અને ગુણોને પ્રકૃતિથી ઉત્પન્ન થયેલા તું જાણ.(૧૯)
ભાષ્ય
હવે ભગવાન સૃષ્ટિના બે મૂળભૂત, અનાદિ તત્ત્વો - પ્રકૃતિ અને પુરુષ - વિશે સમજાવે છે, જે ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞના જ બીજા નામ છે. `પ્રકૃતિમ્ પુરુષમ્ ચ એવ` (પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંનેને જ) `ઉભૌ અપિ` (બંનેને પણ) `અનાદિ વિદ્ધિ` (તું અનાદિ એટલે કે ઉત્પત્તિ રહિત જાણ). જેમ પરમાત્મા (પુરુષ) અનાદિ છે, તેમ તેની શક્તિ એવી પ્રકૃતિ પણ અનાદિ છે. આ બંને સૃષ્ટિના મૂળ કારણ છે. `વિકારાન્ ચ` (અને જે બધા વિકારો છે, જેમ કે શરીર, ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ, સુખ-દુઃખ વગેરે) `ગુણान् च एव` (અને જે ત્રણ ગુણો છે - સત્વ, રજસ, તમસ) તે બધાને `પ્રકૃતિસંભવાન્ વિદ્ધિ` (પ્રકૃતિમાંથી જ ઉત્પન્ન થયેલા જાણ). પુરુષ (આત્મા) પોતે નિર્વિકાર છે, પરંતુ પ્રકૃતિ વિકારશીલ છે અને બધા ફેરફારો અને ગુણો તેનામાંથી જ જન્મે છે. આ ભેદ જાણવો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
Banaka ઍપમાંથી પાઠ અને ભાષ્ય.