અધ્યાય 13 · શ્લોક 2

ભાષ્ય

ભગવાન હવે ક્ષેત્રજ્ઞના વાસ્તવિક સ્વરૂપને પોતાની સાથે જોડે છે. "હે ભારત! (ભરતવંશી અર્જુન)" `સર્વક્ષેત્રેષુ` (બધાં જ શરીરોમાં, બધાં જ ક્ષેત્રોમાં) રહેલા `ક્ષેત્રજ્ઞમ્ ચ અપિ` (ક્ષેત્રજ્ઞને પણ) `મામ્ વિદ્ધિ` (તું હું જ છું એમ જાણ). પ્રત્યેક શરીરમાં જે જાણનાર 'હું' (જીવાત્મા) છે, તે મૂળભૂત રીતે પરમાત્માનો જ અંશ છે અથવા પરમાત્મા જ છે (અદ્વૈત દ્રષ્ટિએ). જે ચેતના સર્વ શરીરોમાં વ્યાપ્ત છે અને તેમને જાણે છે, તે પરમાત્મા જ છે. આ તત્ત્વને સમજવું અત્યંત મહત્વનું છે, તેથી ભગવાન ભારપૂર્વક કહે છે: `ક્ષેત્રક્ષેત્રજ્ઞયોઃ યત્ જ્ઞાનમ્` (ક્ષેત્ર એટલે કે શરીર/પ્રકૃતિ અને ક્ષેત્રજ્ઞ એટલે કે આત્મા/પરમાત્મા - આ બંનેનું જે યથાર્થ જ્ઞાન છે), `તત્ જ્ઞાનમ્ મતમ્ મમ` (તેને જ હું સાચું જ્ઞાન માનું છું). શરીર અને આત્માના ભેદને સમજવો અને સર્વ શરીરોમાં રહેલા આત્માને પરમાત્મા સ્વરૂપે ઓળખવો એ જ ગીતા અનુસાર શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન છે.