અધ્યાય 13 · શ્લોક 1

ભાષ્ય

તેરમા અધ્યાયનો પ્રારંભ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના વચનથી થાય છે, જે ગીતાના જ્ઞાનકાંડનો મહત્વનો ભાગ છે. અહીં ભગવાન બે મૂળભૂત તત્વોનો પરિચય કરાવે છે: ક્ષેત્ર અને ક્ષેત્રજ્ઞ. "હે કૌન્તેય! (કુંતીપુત્ર અર્જુન)" સંબોધન સાથે ભગવાન કહે છે, `ઇદં શરીરમ્` (આ શરીર, આ દેહ) `ક્ષેત્રમ્ ઇતિ અભિધીયતે` (ક્ષેત્ર એવા નામથી કહેવાય છે). 'ક્ષેત્ર' એટલે ખેતર. જેમ ખેતરમાં બીજ વાવવાથી ફળ ઉગે છે, તેમ આ શરીરમાં કર્મોનાં બીજ વવાય છે અને તેનાં સુખ-દુઃખ રૂપી ફળ ભોગવાય છે. આ શરીર વિકારોનું, પરિવર્તનનું સ્થાન છે. હવે બીજું તત્ત્વ: `એતત્ યઃ વેત્તિ` (આ ક્ષેત્રને જે જાણે છે), `તમ્` (તેને) `તદ્વિદઃ` (તે તત્ત્વને જાણનારા જ્ઞાનીઓ) `ક્ષેત્રજ્ઞઃ ઇતિ પ્રાહુઃ` (ક્ષેત્રજ્ઞ એવું કહે છે). ક્ષેત્રજ્ઞ એટલે ક્ષેત્રનો જાણકાર, તેનો સ્વામી, તેનો દ્રષ્ટા. આ શરીર અને તેને જાણનાર આત્મા - આ બેના ભેદનું જ્ઞાન એ જ આ અધ્યાયનો મુખ્ય વિષય છે.