અધ્યાય 13 · શ્લોક 14

ભાષ્ય

ભગવાન તે જ્ઞેય બ્રહ્મના વિરોધાભાસી લાગતા ગુણોનું વર્ણન કરે છે, જે તેની અલૌકિકતા દર્શાવે છે. `સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસમ્` (તે બધી ઇન્દ્રિયો અને તેમના વિષયોને પ્રકાશિત કરનારું, જાણનારું જણાય છે), પરંતુ વાસ્તવમાં તે `સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતમ્` (બધી ભૌતિક ઇન્દ્રિયોથી રહિત છે). ઇન્દ્રિયો વગર જ તે સર્વ જાણે છે. તે `અસક્તમ્` (કોઈપણ વસ્તુમાં આસક્તિ વિનાનું છે), છતાં `સર્વભૃત્ ચ એવ` (તે જ સર્વનો આધાર છે, સૌને ધારણ કરનાર છે). તે `નિર્ગુણમ્` (પ્રકૃતિના સત્ત્વ, રજસ, તમસ – ત્રણેય ગુણોથી પર છે), છતાં `ગુણભોક્તૃ ચ` (તે જ ગુણોના પરિણામરૂપ સુખ-દુઃખ વગેરેનો અનુભવ કરનાર જીવાત્મા રૂપે ભોક્તા પણ જણાય છે, અથવા ગુણોનું પાલન-પોષણ કરનાર છે). આ વિરોધાભાસો દર્શાવે છે કે બ્રહ્મ ભૌતિક નિયમો અને મર્યાદાઓથી પર છે. તે ઇન્દ્રિયોનો વિષય નથી, છતાં ઇન્દ્રિયો તેના કારણે જ કાર્ય કરે છે. તે અલિપ્ત છે, છતાં સર્વનો આધાર છે. તે ગુણાતીત છે, છતાં ગુણોનો ભોક્તા જણાય છે.