અધ્યાય 13 · શ્લોક 12

ભાષ્ય

ક્ષેત્ર (શરીર) અને જ્ઞાન (સદગુણો/સાધના) નું વર્ણન કર્યા પછી, ભગવાન હવે 'જ્ઞેય' તત્ત્વનું વર્ણન શરૂ કરે છે. જ્ઞેય એટલે જે જાણવા યોગ્ય છે, જે જ્ઞાનનો વિષય છે, અને જેને જાણવાથી પરમ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. ભગવાન કહે છે: `જ્ઞેયમ્ યત્ તત્ પ્રવક્ષ્યામિ` (જે જાણવા યોગ્ય છે, તે હું સારી રીતે કહીશ). આ જ્ઞેય તત્ત્વનું મહત્વ શું છે? `યત્ જ્ઞાત્વા અમૃતમ્ અશ્નુતે` (જેને જાણીને મનુષ્ય અમરત્વને, એટલે કે મોક્ષને, પામે છે). તે જ્ઞેય તત્ત્વ શું છે? `અનાદિમત્ પરમ્ બ્રહ્મ` (તે અનાદિ અને સર્વશ્રેષ્ઠ બ્રહ્મ છે). 'અનાદિમત્' શબ્દ અહીં 'અનાદિ' અને 'મત્પરમ્' (મારાથી, એટલે કે સગુણ બ્રહ્મથી પણ પર) એવા અર્થમાં પણ લેવાય છે, અથવા 'અનાદિ' (જેની શરૂઆત નથી) અને 'મત્' (મારા સ્વરૂપ વાળું) એમ પણ સમજાય છે. આ પરબ્રહ્મ કેવું છે? `ન સત્ તત્ ન અસત્ ઉચ્યતે` (તેને 'સત્' એટલે કે કાર્યરૂપે વ્યક્ત પણ ન કહી શકાય અને 'અસત્' એટલે કે કારણરૂપે અવ્યક્ત કે શૂન્ય પણ ન કહી શકાય). તે વ્યક્ત અને અવ્યક્ત, કાર્ય અને કારણ, બંનેથી પર છે. તે ઇન્દ્રિયો અને બુદ્ધિની પકડની બહાર છે.