અધ્યાય 13 · શ્લોક 11

ભાષ્ય

શ્લોક 7-11: ક્ષેત્રનું વર્ણન કર્યા પછી, ભગવાન હવે 'જ્ઞાન'નું વર્ણન કરે છે. અહીં 'જ્ઞાન' એટલે માત્ર બૌદ્ધિક જાણકારી નહીં, પરંતુ જ્ઞાન પ્રાપ્તિ માટે આવશ્યક એવા સદગુણો અને સાધનાઓ. ભગવાને કુલ વીસ લક્ષણો ગણાવ્યા છે, જેને જ્ઞાન કહેવાય છે:

7. `અમાનિત્વમ્` (માનની ઈચ્છાનો અભાવ), `અદમ્ભિત્વમ્` (દંભ, દેખાડાનો અભાવ), `અહિંસા` (મન, વાણી, કર્મથી કોઈને પીડા ન આપવી), `ક્ષાન્તિઃ` (સહનશીલતા, ક્ષમા), `આર્જવમ્` (સરળતા, નિષ્કપટતા), `આચાર્યોપાસનમ્` (ગુરુની સેવા અને સત્કાર), `શૌચમ્` (આંતરિક અને બાહ્ય પવિત્રતા), `સ્થૈર્યમ્` (આત્મજ્ઞાનના માર્ગમાં સ્થિરતા), `આત્મવિનિગ્રહઃ` (મન અને ઇન્દ્રિયો પર સંયમ). 8. `ઇન્દ્રિયાર્થેષુ વૈરાગ્યમ્` (ઇન્દ્રિયોના વિષયો પ્રત્યે અનાસક્તિ), `અનહંકારઃ એવ ચ` (અહંકારનો અભાવ), `જન્મમૃત્યુજરાવ્યાધિદુઃખદોષાનુદર્શનમ્` (જન્મ, મૃત્યુ, વૃદ્ધાવસ્થા, રોગ વગેરેમાં રહેલા દુઃખ અને દોષોનું વારંવાર ચિંતન કરવું). 9. `પુત્રદારગૃહાદિષુ અસક્તિઃ` (પુત્ર, પત્ની, ઘર વગેરેમાં આસક્તિનો અભાવ), `અનભિષ્વઙ્ગઃ` (તેમના સુખ-દુઃખમાં તાદાત્મ્ય કે અત્યંત લગાવનો અભાવ), `ઇષ્ટાનિષ્ટોપપત્તિષુ નિત્યં સમચિત્તત્વમ્ ચ` (ઇચ્છિત અને અનિચ્છિત વસ્તુઓની પ્રાપ્તિમાં હંમેશા ચિત્તનું સમાન રહેવું). 10. `મયિ ચ અનન્યયોગેન અવ્યભિચારિણી ભક્તિઃ` (મારામાં (પરમાત્મામાં) અનન્ય ભાવે, એકનિષ્ઠ ભક્તિ), `વિવિક્તદેશસેવિત્વમ્` (એકાંત, શુદ્ધ સ્થાનમાં રહેવાનો સ્વભાવ), `જનસંસદિ અરતિઃ` (સામાન્ય લોકોના સમૂહમાં, ભીડમાં અરુચિ). 11. `અધ્યાત્મજ્ઞાનનિત્યત્વમ્` (આત્મજ્ઞાનમાં નિરંતર સ્થિતિ), `તત્ત્વજ્ઞાનાર્થદર્શનમ્` (તત્ત્વજ્ઞાનના અર્થરૂપ પરમાત્માનો સાક્ષાત્કાર કરવાની ઈચ્છા અથવા તે જ સાચો પુરુષાર્થ છે એમ સમજવું).

`એતત્ જ્ઞાનમ્ ઇતિ પ્રોક્તમ્` (આ બધાને જ્ઞાન કહેવામાં આવ્યું છે). `યત્ અતઃ અન્યથા` (જે આનાથી વિપરીત છે, જેમ કે માન, દંભ, હિંસા, આસક્તિ વગેરે), તે `અજ્ઞાનમ્` (અજ્ઞાન છે). આ વીસ ગુણો જ્ઞાનના સાધન અને સ્વરૂપ બંને છે.