अध्याय 13 · श्लोक 1

स्पष्टीकरण

या श्लोकात श्रीकृष्ण अर्जुनाला समजावून सांगत आहेत की, हे शरीर, जे आपण पाहतो, त्याला 'क्षेत्र' म्हणतात. 'क्षेत्र' म्हणजे शेत. ज्याप्रमाणे बियाणे शेतात पेरले जाते आणि वेळ आल्यावर ते पीक म्हणून प्रकट होते, त्याचप्रमाणे शरीरात केलेल्या कर्माचे बीज वेळ आल्यावर त्यांच्या फळाच्या रूपात प्रकट होते. म्हणून शरीराला 'फील्ड' म्हटले आहे. श्रीकृष्ण असेही स्पष्ट करतात की जो या शरीराला किंवा 'क्षेत्र' जाणतो त्याला 'क्षेत्रज्ञ' म्हणतात. 'क्षेत्रज्ञ' म्हणजे या देहाच्या मागे लपलेले खरे स्वरूप, म्हणजेच आत्मा किंवा चैतन्य जाणणारी व्यक्ती. शरीर नश्वर आहे, पण त्यामधील आत्मा अविनाशी आणि अमर आहे हे ज्याला समजते, तो खरा ज्ञानी असतो. ज्ञानी हे सत्य समजून घेतात आणि म्हणूनच ते शरीर आणि आत्मा यातील फरक जाणून जगतात. या श्लोकात श्रीकृष्णाने शरीर आणि आत्मा यातील फरक स्पष्ट केला आहे, जेणेकरून शरीर हे केवळ एक साधन आहे, आणि खरी ओळख या देहाचा साक्षीदार असलेल्या आत्म्याची आहे.