અધ્યાય 11 · શ્લોક 16

ભાષ્ય

અર્જુન વિશ્વરૂપની અનંતતા અને સર્વવ્યાપકતાનું વર્ણન કરે છે: "હું આપને (`ત્વાં`) સર્વત્ર (`સર્વતઃ`) અનંત રૂપવાળા (`અનન્તરૂપમ્`) જોઈ રહ્યો છું (`પશ્યામિ`)." આ રૂપ કેવું છે? 'અનેકબાહૂદરવક્ત્રનેત્રમ્' - અસંખ્ય બાહુઓ, ઉદરો, મુખો અને નેત્રોવાળું. આ ભગવાનની અનંત શક્તિ, ધારણ કરવાની ક્ષમતા, ગ્રહણ કરવાની શક્તિ અને સર્વત્ર દ્રષ્ટિ રાખવાની ક્ષમતા દર્શાવે છે. આ વિરાટ સ્વરૂપ એટલું વિસ્તરેલું છે કે અર્જુન કહે છે, "હે વિશ્વેશ્વર! (સમગ્ર વિશ્વના સ્વામી) હે વિશ્વરૂપ! (જેનું સ્વરૂપ જ આખું વિશ્વ છે) હું આપનો અંત (`ન અન્તમ્`), મધ્ય (`ન મધ્યમ્`) કે આપનો આદિ (`ન પુનઃ તવ આદિમ્`) જોઈ શકતો નથી (`પશ્યામિ`)." આ રૂપ દેશ અને કાળની મર્યાદાઓથી પર છે. તે અનાદિ અને અનંત છે, તેની કોઈ શરૂઆત, મધ્ય કે અંત નથી. અર્જુનની દ્રષ્ટિ જ્યાં સુધી પહોંચે છે, ત્યાં સુધી તેને ભગવાનનું જ સ્વરૂપ દેખાય છે.