અધ્યાય 1 · શ્લોક 47

ભાષ્ય

સંજય પ્રથમ અધ્યાયનું સમાપન કરતાં અર્જુનની સ્થિતિનું અંતિમ ચિત્ર રજૂ કરે છે. અત્યંત શોકને કારણે જેનું મન વ્યાકુળ અને વ્યથિત થઈ ગયું છે ('શોકસંવિગ્નમાનસઃ'), તેવા અર્જુને યુદ્ધના મુખ્ય સાધન એવા પોતાના ધનુષ-બાણનો ત્યાગ કરી દીધો છે અને એક યોદ્ધા તરીકેની પોતાની ભૂમિકા છોડીને, નિરાશ અને હતાશ થઈને રથમાં બેસી ગયો છે. આ સ્થિતિ 'અર્જુનવિષાદ' (અર્જુનનો શોક) ની ચરમસીમા છે અને આ જ બિંદુથી ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના ઉપદેશનો, અર્થાત્ ભગવદ્ ગીતાનો, પ્રારંભ થાય છે. આ અધ્યાયનું નામ 'અર્જુનવિષાદયોગ' રાખવામાં આવ્યું છે, કારણ કે અર્જુનનો આ વિષાદ જ યોગ (જ્ઞાન, કર્મ અને ભક્તિ દ્વારા પરમાત્મા સાથે જોડાણ) તરફ દોરી જનાર પ્રથમ પગથિયું બને છે.

ૐ તત્ સત્ - તે પરબ્રહ્મ સત્ય છે. આ રીતે શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા રૂપી ઉપનિષદ, જે બ્રહ્મવિદ્યા અને યોગશાસ્ત્ર છે, તેમાં શ્રીકૃષ્ણ અને અર્જુનના સંવાદનો 'અર્જુનવિષાદયોગ' નામનો પ્રથમ અધ્યાય પૂર્ણ થાય છે.