अध्याय 8 · श्लोक 12–13

स्पष्टीकरण

12. या श्लोकात योगींच्या ध्यान प्रक्रियेचे वर्णन केले आहे. सर्वद्वारणी संयम - येथे 'सर्वद्वारणी' म्हणजे शरीरातील सर्व इंद्रिये. योगींनी आपल्या सर्व इंद्रियांवर (डोळे, कान, नाक, त्वचा आणि जीभ) नियंत्रण ठेवावे, म्हणजेच त्यांच्या प्रवृत्तींवर नियंत्रण ठेवावे. मनोहृधि निरुध्या च - 'मनो हृधि निरुध्या' म्हणजे मनाला अंतःकरणात स्थिर करणे आणि इंद्रियांच्या इतर बाह्य विचार आणि इच्छांपासून रोखणे. म्हणजे ध्यान पूर्ण मनाच्या एकाग्रतेने केले पाहिजे. मुध्नर्याध्यात्मनः प्रणमस्थितो - 'मुध्नर्याध्यात्मनः' म्हणजे आत्म्यामध्ये एकाग्र होणे. 'प्रणामस्थितो' म्हणजे प्राणशक्ती (प्राण) योग्य ठिकाणी स्थिर करणे. योगधरणाम् - हा शब्द योग आणि त्याचा सराव दर्शवतो. हे फोकस, समर्पण आणि आत्म-प्रेरणा यांच्याशी जोडलेले आहे. त्यामुळे योगींनी इंद्रियांवर नियंत्रण ठेवून, मनाला हृदयात स्थिर करून आणि आत्म्यामध्ये एकाग्रतेने योगाभ्यास करावा, असा या श्लोकाचा संदेश आहे. या प्रक्रियेमुळे ध्यानाची सखोलता आणि शांती होते, ज्यामुळे ईश्वर-साक्षात्कार होतो. 13. या श्लोकात, भगवान श्रीकृष्ण आत्म्याचे अमरत्व आणि परम निवास प्राप्त करण्याच्या प्रक्रियेचे स्पष्टीकरण देतात. येथे "ओम" चे महत्व अधोरेखित केले आहे. वेद आणि उपनिषदांमध्ये ‘ओम’ हे ब्रह्मदेवाच्या अंतिम स्वरूपाचे प्रतीक मानले गेले आहे. हा एक-अक्षरी मंत्र केवळ ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव यांच्या संपूर्णतेचे प्रतिनिधित्व करत नाही तर संपूर्ण सृष्टीची सुरुवात देखील दर्शवितो. जेव्हा एखादा भक्त "ओम" चा जप करतो आणि आत्म्याचे खरे स्वरूप लक्षात ठेवतो, तेव्हा तो भगवंताशी एकत्व अनुभवतो. या श्लोकानुसार जो मनुष्य "ओम" चे चिंतन करतो आणि शेवटच्या क्षणीही त्याचे स्मरण करतो, तो देह सोडल्यानंतर परमात्म्याला प्राप्त होतो. म्हणजे मृत्यूसमयी भगवंताच्या नामाचे आणि रूपाचे चिंतन केले तर जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून मुक्ती मिळते आणि परम स्थानाची प्राप्ती होते. हा श्लोक आपल्याला शिकवतो की मृत्यूच्या वेळी भगवंताच्या नामाचे स्मरण आणि ध्यान करणे अत्यंत आवश्यक आहे. हे केवळ आपल्या जीवनातील शेवटच्या क्षणांनाच पवित्र करत नाही तर शाश्वत शांती आणि मोक्षप्राप्तीच्या दिशेने मार्गदर्शन देखील करते.