अध्याय 6 · श्लोक 3

स्पष्टीकरण

या श्लोकात श्रीकृष्ण दोन प्रकारच्या साधकांसाठी मार्गदर्शन करतात - जे योगसाधनेला सुरुवात करत आहेत आणि जे योगामध्ये आधीच स्थापित आहेत. 1. आरुरुक्षो मुनी: आरुरुक्षो म्हणजे 'ज्याला योगामध्ये प्रस्थापित व्हायचे आहे', म्हणजेच ज्याला योगाभ्यास सुरू करायचा आहे. अशा साधकाने कर्म (कर्मयोग) पाळणे महत्त्वाचे आहे. याचा अर्थ सुरुवातीच्या साधकाने आपले कर्तव्य नि:स्वार्थपणे पार पाडावे. कर्मयोगाद्वारे, साधक त्याचे मन शुद्ध करतो आणि योगाच्या उच्च पातळीसाठी त्याला तयार करतो. 2. योगरुध: योगरुद्ध म्हणजे 'जो आधीच योगामध्ये प्रस्थापित आहे', म्हणजेच ज्याने ध्यान आणि आत्म-नियंत्रणात आधीच प्रभुत्व मिळवले आहे. अशा साधकाने शम (मन:शांती) साधणे महत्त्वाचे आहे. याचा अर्थ असा की त्याने बाह्य क्रियाकलापांपासून दूर राहून आपले मन शांत केले पाहिजे आणि ध्यानात स्थिर रहावे. येथे शाम म्हणजे आत्म-नियंत्रण आणि मनाची स्थिरता. निष्कर्ष: या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण हे स्पष्ट करतात की योगाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात व्यक्तीने कृतीद्वारे योग साधला पाहिजे, तर प्रगत अवस्थेला पोहोचलेल्या अभ्यासकासाठी मन:शांती आणि ध्यान हे मुख्य कारण असावे. सराव अशा प्रकारे योगाच्या प्रवासात कर्म आणि शम या दोघांनाही महत्त्वाचे स्थान आहे आणि ते साधकाच्या स्थितीनुसार अंगीकारले पाहिजे.