अध्याय 18 · श्लोक 30

स्पष्टीकरण

या श्लोकात भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनला सांगतात की, ज्या बुद्धीद्वारे व्यक्ती योग्यरित्या प्रवृत्तीमार्ग (संसारिक कार्यात मग्न राहूनही भगवंताला समर्पित राहणे) आणि निवृत्तीमार्ग (जगातून मुक्त होऊन केवळ आत्मज्ञानात लीन राहून) समजून घेते, त्यात फरक करते. कर्तव्य आणि अ-कर्तव्य, भय आणि निर्भय स्थिती ओळखते, आणि बंधन आणि मोक्ष यांचे वास्तव जाणते, ही बुद्धिमत्ता सात्विक मानली जाते. हा श्लोक तीन मुख्य मुद्द्यांवर प्रकाश टाकतो: प्रवृत्तीमार्ग आणि निवृत्तिमार्ग: प्रवृत्तीमार्ग हा असा मार्ग आहे की ज्यावर एखादी व्यक्ती सांसारिक कर्तव्ये पार पाडतानाही भगवंताची भक्ती टिकवून ठेवते. निवृत्तीमार्ग म्हणजे ज्या मार्गाने माणूस जगापासून दूर जातो आणि केवळ आत्मज्ञान आणि ईश्वरामध्ये लीन होतो. दोन्ही मार्गांची सत्यता समजून घेणे महत्त्वाचे आहे. कर्तव्य आणि अ-कर्तव्य: ज्या बुद्धीला कर्तव्य (काय केले पाहिजे) आणि कर्तव्य (काय करू नये) यातील खरा फरक समजतो, ती बुद्धी सात्विक आहे. भय आणि निर्भयता : या बुद्धिमत्तेला भय आणि निर्भय स्थितीत वास्तव काय आहे हे देखील कळते. भीती आणि निर्भयपणाची योग्य समज माणसाला योग्य मार्गावर चालण्यास मदत करते. बंधन आणि मोक्ष : बंधन आणि मोक्ष यांचं वास्तव जाणून घेणं, बंधन आणि मोक्ष म्हणजे काय आणि त्यांचा आपल्या जीवनावर काय परिणाम होतो हे समजून घेणं, हेही सात्त्विक बुद्धीचे लक्षण आहे. या श्लोकाद्वारे भगवान श्रीकृष्ण हे स्पष्ट करतात की सात्त्विक बुद्धी तीच आहे जी वरील सर्व घटकांना अचूकपणे समजून घेते आणि त्यांच्यात संतुलन राखते.