अध्याय 13 · श्लोक 21

स्पष्टीकरण

या श्लोकात श्रीकृष्णाने मनुष्य आणि निसर्ग यांच्यातील नाते स्पष्ट केले आहे. येथे "पुरुष" म्हणजे आत्मा, आणि "प्रकृती" म्हणजे निसर्गाचा त्रिगुणात्मक भ्रम आहे, जसे गीतेच्या अध्याय 7, श्लोक 14 मध्ये स्पष्ट केले आहे. "पुरुष प्रकृतिस्थो हि भुक्ते प्रकृतिजंगुनन" या श्लोकाचे स्पष्टीकरण: या भागाचा अर्थ असा की जेव्हा आत्मा (पुरुष) प्रकृतीमध्ये स्थित असतो तेव्हा त्याला प्रकृतीच्या त्रिगुणांचा अनुभव येतो. येथे "भुक्ते" चा अर्थ "दुःख" किंवा "अनुभवणे" असा होतो. “करणम् गुणसंगोयस्य सदस्द्योनिजनम्सु”: याचा अर्थ असा की आत्म्याच्या गुणांशी संपर्क (सहवास) झाल्यामुळे त्याला वेगवेगळ्या प्रजातींमध्ये जन्म घ्यावा लागतो. येथे "सदासयोगोनी" चा अर्थ "चांगल्या आणि वाईट प्रजाती" असा होतो. सत्त्वगुणासह: जेव्हा आत्म्याचा सत्त्वगुण बलवान असतो, तेव्हा तो देवयोनीसारख्या उच्च प्रजातींमध्ये जन्म घेतो. रजोगुणासह: जेव्हा रजोगुण बलवान असतो, तेव्हा आत्मा मानवी रूपात जन्म घेतो. तमो गुणासह: जेव्हा तमो गुण बलवान असतो, तेव्हा आत्मा खालच्या प्रजातींमध्ये जन्म घेतो, जसे की प्राणी प्रजाती. निष्कर्ष: या श्लोकाद्वारे गीता सांगते की आत्मा आणि निसर्ग यांचा खोल संबंध आहे. निसर्गाच्या तिहेरी प्रभावामुळे जीवाला वेगवेगळ्या जातींमध्ये जन्म घ्यावा लागतो. हे गुण आणि त्यांचे परिणाम आत्म्याच्या कर्मांवर आणि त्याच्या स्थितीवर अवलंबून असतात. त्यामुळे आत्म्याचे पूर्ण ज्ञान आणि योगसाधनेने प्रकृतीच्या गुणांच्या प्रभावापासून मुक्ती मिळणे शक्य आहे हे या श्लोकावरूनही समजू शकते.