અધ્યાય 5 · શ્લોક 14

ભાષ્ય

આત્માના અકર્તાપણાના સિદ્ધાંતને વધુ સ્પષ્ટ કરે છે. 'પ્રભુઃ' (અહીં આત્મા, પરમાત્મા) 'લોકસ્ય' (જીવલોકના સંબંધમાં) 'ન કર્તૃત્વમ્' (કર્તાપણાને), 'ન કર્માણિ' (કર્મોને) 'સૃજતિ' (રચે છે, ઉત્પન્ન કરે છે). 'ન કર્મફલસંયોગમ્' – અને કર્મોના ફળ સાથેના સંયોગને પણ તે રચતો નથી. તો પછી આ બધું કોણ કરે છે? 'સ્વભાવઃ તુ પ્રવર્તતે' – સ્વભાવ જ (અનાદિ અવિદ્યા, માયા, પ્રકૃતિ અથવા જીવના પૂર્વ સંસ્કારો) પ્રવૃત્ત થાય છે. આત્મા તો શુદ્ધ, બુદ્ધ, મુક્ત સ્વભાવનો અને અસંગ છે. પરંતુ અજ્ઞાનને કારણે જીવ પોતાને શરીર-મન સાથે એક માનીને કર્તા અને ભોક્તા સમજે છે. વાસ્તવમાં બધી પ્રવૃત્તિ પ્રકૃતિમાં જ થાય છે, આત્મા તો માત્ર સાક્ષી છે.