અધ્યાય 4 · શ્લોક 33

ભાષ્ય

હવે ભગવાન સર્વ યજ્ઞોમાં જ્ઞાનયજ્ઞની શ્રેષ્ઠતા પ્રતિપાદિત કરે છે. 'હે પરંતપ!' (શત્રુઓને તાપ આપનાર અર્જુન), 'દ્રવ્યમયાત્ યજ્ઞાત્ જ્ઞાનયજ્ઞઃ શ્રેયાન્' – દ્રવ્ય (ધન, સામગ્રી) થી સંપન્ન થનારા યજ્ઞ કરતાં જ્ઞાનયજ્ઞ (આત્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા માટે કરવામાં આવતો અભ્યાસ, શ્રવણ, મનન, નિદિધ્યાસન) શ્રેષ્ઠ છે. શા માટે? કારણ કે, 'હે પાર્થ! સર્વમ્ કર્મ અખિલમ્ જ્ઞાને પરિસમાપ્યતે' – સંપૂર્ણ કર્મો ('અખિલમ્' - શેષરહિત, સમગ્ર) અંતે જ્ઞાનમાં જ સમાઈ જાય છે. જેમ નાની નદીઓ મોટી નદીમાં અને અંતે સમુદ્રમાં મળી જાય છે, તેમ સર્વ કર્મોનું અંતિમ લક્ષ્ય અને પરિણામ આત્મજ્ઞાનની પ્રાપ્તિ છે. દ્રવ્યયજ્ઞ વગેરે કર્મો ચિત્તશુદ્ધિ દ્વારા જ્ઞાન માટે યોગ્યતા પ્રદાન કરે છે, પરંતુ મુક્તિ તો તત્ત્વજ્ઞાનથી જ મળે છે. જ્ઞાન પ્રાપ્ત થતાં કર્તાપણાનો ભાવ નષ્ટ થાય છે અને કર્મો પોતાની મેળે શાંત થઈ જાય છે અથવા બંધનકર્તા રહેતા નથી. તેથી, જ્ઞાન એ સર્વ કર્મો અને યજ્ઞોનું પરમ ફળ છે.