અધ્યાય 4 · શ્લોક 29

ભાષ્ય

પ્રાણાયામરૂપી યજ્ઞનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. પ્રાણ અને અપાન એ શરીરમાં રહેલા મુખ્ય વાયુઓ છે. સામાન્ય રીતે, શ્વાસ બહાર કાઢવાની ક્રિયા 'પ્રાણ' અને શ્વાસ અંદર લેવાની ક્રિયા 'અપાન' સાથે જોડાયેલી છે (કેટલાક મત પ્રમાણે ઊલટું પણ મનાય છે). 'અપરે' – બીજા કેટલાક યોગીઓ 'પ્રાણમ્ અપાને જુહ્વતિ' – પ્રાણવાયુને અપાનવાયુમાં હોમે છે. આ 'પૂરક' પ્રાણાયામનો સંકેત છે, જેમાં શ્વાસને અંદર રોકવામાં આવે છે. 'તથા' – તે જ રીતે, 'અપાનં પ્રાણે (જુહ્વતિ)' – અપાનવાયુને પ્રાણવાયુમાં હોમે છે. આ 'રેચક' પ્રાણાયામનો સંકેત છે, જેમાં શ્વાસને બહાર રોકવામાં આવે છે. 'અપરે' – વળી બીજા કેટલાક, જેઓ 'પ્રાણાયામપરાયણાઃ' (પ્રાણાયામમાં જ તત્પર રહેનારા) છે, તેઓ 'પ્રાણાપાનગતી રુદ્ધ્વા' – પ્રાણ અને અપાન બંનેની ગતિને રોકીને (કુંભક પ્રાણાયામ દ્વારા) પ્રાણનો પ્રાણમાં જ હોમ કરે છે. પ્રાણાયામ દ્વારા શ્વાસ-પ્રશ્વાસ અને પ્રાણશક્તિ પર નિયંત્રણ મેળવીને મનને એકાગ્ર અને શાંત કરવું એ પણ એક મહત્વપૂર્ણ યજ્ઞ છે.