अध्याय 4 · श्लोक 29–30

स्पष्टीकरण

29. “आपने जुहवती प्रणाम”: हा भाग स्पष्ट करतो की काही इच्छुक आपली जीवनशक्ती आपन वायु (अधोगती वायु) यांना समर्पित करतात. येथे 'जुहवती' म्हणजे 'समर्पण करणे' किंवा 'अर्पण करणे'. "प्रणितपणं थापरे": या भागात असे सूचित केले आहे की इतर काही साधक प्राण वायु (उर्ध्व दिशेला जाणारी हवा) आपन वायुला समर्पण करतात. "प्राणपणगति रुद्धवा": या भागात असे म्हटले आहे की काही लोक प्राण आणि अपानाच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवून, म्हणजेच त्यांची दिशा थांबवून किंवा नियंत्रित करून विशेष ध्यान आणि साधना करतात. "प्राणायामपरायणः": शेवटी, असे सूचित केले जाते की हे अभ्यासक प्राणायाम (श्वासोच्छवासाची कला) पूर्णपणे समर्पित आहेत. सारांश: या श्लोकाद्वारे, भगवान श्रीकृष्ण प्राणायामच्या विविध प्रकारांचे वर्णन करतात आणि भक्त त्यांच्या प्राण आणि अपानाच्या हालचालींवर नियंत्रण ठेवून ध्यान आणि योगाचा अभ्यास कसा करतात हे स्पष्ट करतात. या श्लोकात हे देखील दिसून येते की प्राणायाम सखोल ध्यान आणि साधना करून करावा लागतो. 30. या श्लोकात भगवान श्रीकृष्णांनी सांगितले आहे की जे लोक यज्ञ (धार्मिक कर्मकांड) चे ज्ञान पूर्ण करतात आणि यज्ञाच्या प्रभावाने त्यांच्या पापांचा नाश करतात, ते यज्ञातील उरलेल्या अमृताचे सेवन करतात. अशा लोकांना ब्रह्म (खरा आणि शाश्वत देव) प्राप्त होतो. हा श्लोक शिकवतो की यज्ञ हे केवळ धार्मिक कृत्य नसून आत्म्याला शुद्ध करणारे आणि पापांचा नाश करणारे माध्यम आहे. यज्ञ केल्याने माणसाचा कलंक (पाप) नाहीसा होतो आणि त्याला यज्ञाचे पुण्य फळ म्हणून अमृत मिळते. हे अमृत त्याला ब्रह्माकडे, म्हणजे अंतिम सत्य आणि अनंताकडे घेऊन जाते. अशाप्रकारे, या श्लोकाद्वारे हे स्पष्ट होते की यज्ञ करणे हे केवळ धार्मिक कर्तव्यच नाही तर आत्म्याच्या प्रगतीचे साधन आहे, जे त्याला ईश्वराच्या जवळ घेऊन जाते.