અધ્યાય 4 · શ્લોક 25

ભાષ્ય

પાછલા શ્લોકમાં વર્ણવેલ જ્ઞાનયજ્ઞ ઉપરાંત અન્ય પ્રકારના યજ્ઞોનું વર્ણન હવે શરૂ થાય છે. 'અપરે યોગિનઃ દૈવમ્ એવ યજ્ઞં પર્યુપાસતે' – કેટલાક કર્મયોગીઓ દેવતાઓને ઉદ્દેશીને કરવામાં આવતા યજ્ઞ (જેમ કે અગ્નિહોત્ર, દર્શપૂર્ણમાસ વગેરે વૈદિક યજ્ઞો) નું જ અનુષ્ઠાન કરે છે. આ દેવયજ્ઞ છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય દેવતાઓને પ્રસન્ન કરી તેમની કૃપા મેળવવાનો હોય છે. 'અપરે' – જ્યારે બીજા કેટલાક (જ્ઞાનયોગીઓ) 'બ્રહ્માગ્નૌ' – બ્રહ્મરૂપી અગ્નિમાં, 'યજ્ઞં યજ્ઞેન એવ ઉપજુહ્વતિ' – યજ્ઞની (એટલે કે આત્માની, જે યજ્ઞનું સાધન છે તેની) યજ્ઞ દ્વારા જ (એટલે કે બ્રહ્મજ્ઞાન દ્વારા, 'સોઽહમ્' ભાવ દ્વારા) આહુતિ આપે છે. આનો અર્થ એ છે કે તેઓ 'અહં બ્રહ્માસ્મિ' (હું બ્રહ્મ છું) એવા જ્ઞાન દ્વારા પોતાના જીવાત્મા ભાવને પરબ્રહ્મમાં વિલીન કરી દે છે. આ સર્વોચ્ચ જ્ઞાનયજ્ઞ છે, જેમાં આત્માનું પરમાત્મા સાથે ઐક્ય સધાય છે.