અધ્યાય 4 · શ્લોક 24

ભાષ્ય

આ અત્યંત ગહન અને પ્રસિદ્ધ શ્લોક યજ્ઞની ક્રિયા દ્વારા સર્વત્ર બ્રહ્મભાવ કેળવવાની સર્વોચ્ચ દૃષ્ટિ રજૂ કરે છે. 'બ્રહ્મ અર્પણમ્' – અર્પણ કરવાની ક્રિયા (અથવા અર્પણ કરવાનું સાધન, જેમ કે સ્રુવો) બ્રહ્મ છે. 'બ્રહ્મ હવિઃ' – અર્પણ કરવામાં આવતી સામગ્રી (ઘી, હવિષ્ય) બ્રહ્મ છે. 'બ્રહ્માગ્નૌ' – જે અગ્નિમાં આહુતિ અપાય છે તે અગ્નિ પણ બ્રહ્મ છે. 'બ્રહ્મણા હુતમ્' – જેના દ્વારા આહુતિ અપાય છે તે કર્તા (યજમાન) પણ બ્રહ્મ છે. 'બ્રહ્મ એવ તેન ગન્તવ્યમ્' – આવા યજ્ઞ દ્વારા પ્રાપ્ત થવા યોગ્ય ફળ (ગંતવ્ય સ્થાન) પણ બ્રહ્મ જ છે. કોના દ્વારા? 'બ્રહ્મકર્મસમાધિના' – જેની કર્મરૂપી સમાધિ બ્રહ્મમાં લાગી છે તેના દ્વારા (એટલે કે જે પોતાના સર્વ કર્મોમાં બ્રહ્મદૃષ્ટિ રાખે છે). આ શ્લોકનો ભાવાર્થ એ છે કે જ્યારે સાધક પોતાના સર્વ કર્મો અને તેના સાધનોમાં એક પરમ તત્ત્વ બ્રહ્મને જ જુએ છે, ત્યારે તેનું કર્મ કર્મ ન રહેતા બ્રહ્મરૂપ બની જાય છે અને તે સાધક બ્રહ્મને જ પામે છે. આ જ્ઞાનયજ્ઞની પરાકાષ્ઠા છે.