અધ્યાય 4 · શ્લોક 13
ચાતુર્વર્ણ્યં મયા સૃષ્ટં ગુણકર્મવિભાગશઃ ।
તસ્ય કર્તારમપિ માં વિદ્ધ્યકર્તારમવ્યયમ્ ॥૧૩॥
અર્થ
વર્ણોની રચના (બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્ર - એ ચાર) કર્મ તથા ગુણના આધાર પર મેં જ કરેલી છે. એ કર્મોનો હું જ કર્તા છું છતાં મને તું અકર્તા જાણ. (૧૩)
ભાષ્ય
આ શ્લોકમાં ભગવાન વર્ણવ્યવસ્થાના મૂળ સિદ્ધાંતને સ્પષ્ટ કરે છે. 'ચાતુર્વર્ણ્યં મયા સૃષ્ટમ્' – ચાર વર્ણો (બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શુદ્ર) ની રચના મેં જ કરી છે. પરંતુ આ રચનાનો આધાર જન્મ નથી, પરંતુ 'ગુણકર્મવિભાગશઃ' – ગુણ (સત્ત્વ, રજસ, તમસ) અને કર્મ (સ્વભાવ અનુસાર નિર્ધારિત કાર્યો) ના વિભાગ અનુસાર છે. જે વ્યક્તિમાં સત્ત્વગુણ પ્રધાન હોય અને જ્ઞાન, અધ્યયન, અધ્યાપન, યજન જેવા કર્મોમાં રુચિ હોય તે બ્રાહ્મણ; જેમાં રજોગુણ પ્રધાન હોય અને શૌર્ય, તેજ, રક્ષણ જેવા કર્મો હોય તે ક્ષત્રિય; જેમાં રજોગુણ અને તમોગુણનું મિશ્રણ હોય અને કૃષિ, વેપાર જેવા કર્મો હોય તે વૈશ્ય; અને જેમાં તમોગુણ પ્રધાન હોય અને સેવાકાર્યમાં રુચિ હોય તે શુદ્ર. આ વ્યવસ્થા સમાજના સુચારુ સંચાલન માટે ગુણ અને કર્મના આધારે કરાયેલ કાર્ય-વિભાજન છે, જન્મ આધારિત નથી. આગળ ભગવાન કહે છે, 'તસ્ય કર્તારમ્ અપિ મામ્ વિદ્ધિ અકર્તારમ્ અવ્યયમ્' – ભલે આ વ્યવસ્થાનો કર્તા હું છું, છતાં મને તું અકર્તા (કારણ કે હું આ કર્મોના ફળમાં લિપ્ત થતો નથી) અને અવિનાશી જાણ. ભગવાન આ વ્યવસ્થાના રચયિતા હોવા છતાં તેના કર્તાપણાના અભિમાનથી અને તેના ફળથી પર છે.
Banaka ઍપમાંથી પાઠ અને ભાષ્ય.