અધ્યાય 3 · શ્લોક 43

ભાષ્ય

અંતિમ ઉપસંહાર કરતાં ભગવાન અર્જુનને સ્પષ્ટ માર્ગદર્શન આપે છે. અગાઉના શ્લોકમાં જણાવ્યા મુજબ, આપણું સાચું સ્વરૂપ બુદ્ધિથી પણ પર રહેલો શુદ્ધ આત્મા છે. આ આત્મસ્વરૂપને બુદ્ધિ દ્વારા જાણ ('બુદ્ધ્વા'). પછી, તે આત્મનિષ્ઠ બુદ્ધિ વડે ચંચળ મનને વશમાં કર ('સંસ્તભ્ય આત્માનમ્ આત્મના' - અહીં 'આત્મા' શબ્દ મન અને બુદ્ધિ બંને માટે વપરાયો છે, એટલે કે શુદ્ધ બુદ્ધિથી મનને વશ કર). જ્યારે મન અને ઇન્દ્રિયો વશમાં આવી જાય, ત્યારે પહેલાં જે અત્યંત કઠિન લાગતો હતો ('દુરાસદમ્'), તે કામરૂપી શત્રુને હણવો સહજ બની જાય છે ('જહિ શત્રુમ્'). આત્મજ્ઞાન અને બુદ્ધિના સંયમ દ્વારા જ કામ પર વિજય મેળવી શકાય છે અને નિષ્કામ કર્મયોગ સિદ્ધ થાય છે. આ સાથે કર્મયોગ નામના ત્રીજા અધ્યાયની સમાપ્તિ થાય છે.