અધ્યાય 15 · શ્લોક 16

ભાષ્ય

હવે ભગવાન પોતાના 'પુરુષોત્તમ' નામનું રહસ્ય સમજાવવા માટે જગતમાં રહેલા બે પ્રકારના પુરુષો (તત્ત્વો) નું વર્ણન કરે છે. `લોકે` (આ સંસારમાં) `દ્વૌ ઇમૌ પુરુષૌ` (આ બે પુરુષો છે): `ક્ષરઃ ચ અક્ષરઃ એવ ચ` (એક ક્ષર એટલે કે નાશવંત અને બીજો અક્ષર એટલે કે અવિનાશી). `ક્ષરઃ` કોણ છે? `સર્વાણિ ભૂતાનિ` (બધાં પ્રાણીઓનાં શરીરો, જે ઉત્પન્ન થાય છે અને નાશ પામે છે, તે ક્ષર છે). અને `અક્ષરઃ` કોણ છે? `કૂટસ્થઃ અક્ષરઃ ઉચ્યતે` (કૂટસ્થ એટલે કે જે વિકાર પામ્યા વિના સ્થિર રહે છે, તે જીવાત્મા અક્ષર કહેવાય છે). અહીં 'કૂટસ્થ' જીવાત્માનો ઉલ્લેખ કરે છે જે મૂળભૂત રીતે અવિનાશી છે, ભલે તે શરીર બદલે છે. કેટલાક આચાર્યો 'કૂટસ્થ અક્ષર' નો અર્થ માયા કે મૂળ પ્રકૃતિ પણ કરે છે.