અધ્યાય 14 · શ્લોક 5

ભાષ્ય

સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ સમજાવ્યા પછી, ભગવાન હવે તે પ્રકૃતિના મૂળભૂત તત્ત્વોનું વર્ણન કરે છે, જે જીવાત્માના બંધનનું કારણ છે. "હે મહાબાહો! (વિશાળ ભુજાઓવાળા અર્જુન)" `સત્ત્વમ્ રજઃ તમઃ ઇતિ` (સત્ત્વ, રજસ્ અને તમસ્ એ નામના) `ગુણાઃ` (ત્રણ ગુણો) `પ્રકૃતિસંભવાઃ` (પ્રકૃતિમાંથી જ ઉત્પન્ન થયેલા છે). આ ગુણો પ્રકૃતિના જ સ્વભાવ છે. તેમનું કાર્ય શું છે? `તે` (તે ત્રણેય ગુણો) `અવ્યયમ્ દેહિનમ્` (અવિનાશી એવા જીવાત્માને) `દેહે નિબધ્નન્તિ` (આ શરીરમાં બાંધી દે છે). આત્મા સ્વભાવે મુક્ત, અવિનાશી અને અલિપ્ત છે, પરંતુ પ્રકૃતિના આ ત્રણ ગુણોના પ્રભાવ હેઠળ આવીને તે શરીર સાથે તાદાત્મ્ય સાધે છે અને 'હું શરીર છું', 'હું સુખી છું', 'હું દુઃખી છું', 'હું કર્તા છું' એમ માનીને બંધનમાં પડે છે. આ ગુણો જ જીવના સંસાર બંધનનું મૂળ છે.