અધ્યાય 14 · શ્લોક 11
સર્વદ્વારેષુ દેહેઽસ્મિન્પ્રકાશ ઉપજાયતે ।
જ્ઞાનં યદા તદા વિદ્યાદ્વિવૃદ્ધં સત્ત્વમિત્યુત ॥૧૧॥
અર્થ
જયારે આ દેહના સર્વ દ્વારોમાં (ઇન્દ્રિયોમાં) જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશ ઉત્પન્ન થાય છે, ત્યારે એમ જાણવું કે સત્વગુણ અત્યંત વૃદ્ધિ પામ્યો છે.(૧૧)
(નોંધ: શ્લોકનું ભાષાંતર સુધાર્યું છે.)
ભાષ્ય
કયો ગુણ પ્રબળ છે તે કેવી રીતે ઓળખવું? ભગવાન હવે તેનાં લક્ષણો બતાવે છે. પ્રથમ સત્ત્વગુણની વૃદ્ધિનાં લક્ષણ: `યદા` (જ્યારે) `અસ્મિન્ દેહે` (આ શરીરમાં) `સર્વદ્વારેષુ` (બધા દ્વારોમાં, એટલે કે આંખ, કાન, મન, બુદ્ધિ વગેરે સર્વ ઇન્દ્રિયો અને અંતઃકરણમાં) `જ્ઞાનમ્ પ્રકાશઃ ઉપજાયતે` (જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશ ઉત્પન્ન થાય છે, એટલે કે વિવેક જાગૃત થાય, વસ્તુઓ યથાર્થ સમજાય, મન પ્રસન્ન અને શાંત રહે), `તદા` (ત્યારે) `ઉત` (નિશ્ચિતપણે) `સત્ત્વમ્ વિવૃદ્ધમ્ ઇતિ વિદ્યાત્` (સત્ત્વગુણ ખૂબ વધ્યો છે એમ જાણવું). ઇન્દ્રિયોની નિર્મળતા, વિષયોનું યોગ્ય જ્ઞાન, મનની શાંતિ અને પ્રસન્નતા એ સત્ત્વગુણની વૃદ્ધિના સ્પષ્ટ સંકેતો છે.
Banaka ઍપમાંથી પાઠ અને ભાષ્ય.