અધ્યાય 14 · શ્લોક 10
રજસ્તમશ્ચાભિભૂય સત્ત્વં ભવતિ ભારત ।
રજઃ સત્ત્વં તમશ્ચૈવ તમઃ સત્ત્વં રજસ્તથા ॥૧૦॥
અર્થ
હે ભારત ! રજોગુણ અને તમોગુણને દબાવીને સત્વગુણ વૃદ્ધિ પામે છે; (તેવી જ રીતે) સત્વગુણ અને તમોગુણને દબાવીને રજોગુણ વૃદ્ધિ પામે છે; અને તેમ જ સત્વગુણ અને રજોગુણને દબાવીને તમોગુણ વૃદ્ધિ પામે છે.(૧૦)
(નોંધ: શ્લોકનું ભાષાંતર સુધાર્યું છે.)
ભાષ્ય
આ ત્રણ ગુણો સ્થિર નથી, પણ સતત એકબીજા પર પ્રભુત્વ જમાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. "હે ભારત!" `રજઃ તમઃ ચ અભિભૂય` (રજોગુણ અને તમોગુણને દબાવીને) `સત્ત્વમ્ ભવતિ` (સત્ત્વગુણ વધી જાય છે, પ્રબળ બને છે). જ્યારે સત્ત્વ પ્રબળ હોય, ત્યારે સુખ, જ્ઞાન, શાંતિનો અનુભવ થાય છે. `તથા` (તેવી જ રીતે) `સત્ત્વમ્ તમઃ ચ એવ` (સત્ત્વગુણ અને તમોગુણને દબાવીને) `રજઃ` (રજોગુણ પ્રબળ બને છે). ત્યારે તૃષ્ણા, પ્રવૃત્તિ, અશાંતિ વધે છે. `તથા` (અને તેમ જ) `સત્ત્વમ્ રજઃ` (સત્ત્વગુણ અને રજોગુણને દબાવીને) `તમઃ` (તમોગુણ પ્રબળ બને છે). ત્યારે અજ્ઞાન, આળસ, મોહ છવાઈ જાય છે. જીવના જીવનમાં આ ગુણોની વધઘટ સતત ચાલ્યા કરે છે, જેના કારણે તેના સ્વભાવ, વિચારો અને કર્મોમાં પરિવર્તન આવતું રહે છે.
Banaka ઍપમાંથી પાઠ અને ભાષ્ય.