અધ્યાય 13 · શ્લોક 29

ભાષ્ય

સાચી દ્રષ્ટિનું વધુ એક લક્ષણ ભગવાન બતાવે છે: કર્તાપણાનું યથાર્થ જ્ઞાન. `યઃ` (જે મનુષ્ય) `કર્માણિ` (બધાં કર્મો) `સર્વશઃ` (સર્વ પ્રકારે) `પ્રકૃત્યા એવ ક્રિયમાણાનિ` (પ્રકૃતિ દ્વારા જ કરાય છે એમ) `પશ્યતિ` (જુએ છે), `તથા` (અને તેમ જ) `આત્માનમ્ અકર્તારમ્` (આત્માને અકર્તા તરીકે જુએ છે), `સઃ પશ્યતિ` (તે જ યથાર્થ જુએ છે). શરીર, ઇન્દ્રિયો, મન, બુદ્ધિ - આ બધું પ્રકૃતિનું કાર્ય છે અને તેમના દ્વારા થતાં કર્મો પણ પ્રકૃતિના ગુણોને આધીન રહીને જ થાય છે. આત્મા પોતે તો શુદ્ધ, અક્રિય, સાક્ષી માત્ર છે. તે કર્મો કરતો નથી કે કરાવતો નથી. જે વ્યક્તિ આ ભેદને બરાબર સમજે છે કે 'હું (આત્મા) કરનાર નથી, પણ પ્રકૃતિ જ બધું કરી રહી છે', તે જ સાચું જુએ છે અને કર્તાપણાના અભિમાનથી અને કર્મના બંધનથી મુક્ત થાય છે.