અધ્યાય 13 · શ્લોક 22

ભાષ્ય

ભગવાન શરીરમાં રહેલા પુરુષ (આત્મા) ના જુદા જુદા પાસાઓ અને તેના વાસ્તવિક સ્વરૂપનું વર્ણન કરે છે. `અસ્મિન્ દેહે` (આ શરીરમાં રહેલો) `પરઃ પુરુષઃ` (શ્રેષ્ઠ પુરુષ, જે પ્રકૃતિથી પર છે) ખરેખર તો `ઉપદ્રષ્ટા` (નજીક રહીને જોનારો, સાક્ષી માત્ર) છે. તે ક્રિયા કરતો નથી, માત્ર જુએ છે. તે `અનુમન્તા ચ` (સંમતિ આપનાર પણ છે). જીવની ઈચ્છા અનુસાર તે કર્મો કરવાની છૂટ આપે છે. તે `ભર્તા` (શરીર અને ઇન્દ્રિયોને ધારણ કરનાર, આધાર આપનાર) છે. તે `ભોક્તા` (જીવાત્મા રૂપે પ્રકૃતિના ગુણોનો ભોગ કરનાર પણ જણાય છે). તે `મહેશ્વરઃ` (દેહ, ઇન્દ્રિયો અને મનનો મહાન સ્વામી છે) અને `પરમાત્મા ઇતિ ચ અપિ ઉક્તઃ` (પરમાત્મા એવા નામથી પણ કહેવાયો છે). આત્મા એક હોવા છતાં શરીર સાથેના સંબંધને કારણે જુદા જુદા રૂપે વર્ણવાય છે, પણ તેનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ સાક્ષી, આધાર અને પરમાત્માનું જ છે.