અધ્યાય 11 · શ્લોક 55

ભાષ્ય

આ અધ્યાયના અંતિમ અને સારરૂપ શ્લોકમાં ભગવાન અનન્ય ભક્તના લક્ષણો અને તેનું અંતિમ ફળ જણાવે છે. "હે પાંડવ (અર્જુન)! જે મનુષ્ય 'મત્કર્મકૃત્' (મારા માટે જ કર્મ કરનારો છે, તેનાં બધાં કર્મો મને સમર્પિત છે), 'મત્પરમઃ' (મને જ પરમ આશ્રય અને પરમ ધ્યેય માનનારો છે), 'મદ્ભક્તઃ' (મારો ભક્ત છે, મારામાં શ્રદ્ધા અને પ્રેમ રાખનારો છે), 'સઙ્ગવર્જિતઃ' (સર્વ પ્રકારની આસક્તિઓથી રહિત છે - ફળની, કર્મની, કર્તાપણાની, ભૌતિક પદાર્થોની) અને 'નિર્વૈરઃ સર્વભૂતેષુ' (કોઈપણ પ્રાણી પ્રત્યે વેરભાવ ન રાખનારો છે), તે (`સઃ`) મને જ પામે છે (`મામ્ એતિ`)." આ પાંચ લક્ષણો અનન્ય ભક્તિના વ્યવહારિક સ્વરૂપ છે. જે ભક્ત પોતાનાં કર્મો ભગવાનને અર્પે છે, ભગવાનને જ સર્વોપરી માને છે, ભગવાનની ભક્તિ કરે છે, કોઈ પણ વસ્તુ કે વ્યક્તિમાં આસક્ત નથી અને સર્વ જીવો પ્રત્યે પ્રેમ અને કરુણા રાખે છે, તે જ ભગવાનને પ્રાપ્ત કરે છે, એટલે કે મોક્ષ પામે છે. આ શ્લોક સમગ્ર ગીતાના ઉપદેશનો સારાંશ પણ ગણી શકાય, જે કર્મ, જ્ઞાન અને ભક્તિનો સમન્વય દર્શાવે છે.

ૐ તત્સદિતિ... આ મંત્ર સાથે અગિયારમો અધ્યાય, 'વિશ્વરૂપદર્શનયોગ', પૂર્ણ થાય છે. આ અધ્યાયમાં ભગવાને અર્જુનની વિનંતી પર પોતાની અચિંત્ય યોગશક્તિથી વિરાટ સ્વરૂપનું દર્શન કરાવ્યું અને તે દ્વારા પોતાની સર્વોપરિતા, સર્વવ્યાપકતા, કાળ સ્વરૂપ અને ભક્તિની મહત્તા સમજાવી.