અધ્યાય 11 · શ્લોક 48

ભાષ્ય

ભગવાન વિશ્વરૂપ દર્શનની દુર્લભતાને વધુ સ્પષ્ટ કરતાં કહે છે કે કયા સાધનોથી આ દર્શન પ્રાપ્ત *નથી* થતું. "હે કુરુપ્રવીર! (કુરુવંશના શ્રેષ્ઠ વીર અર્જુન) આ મનુષ્યલોકમાં (`નૃલોકે`) મારા આ પ્રકારના રૂપને (`એવંરૂપઃ અહम्`) તારા સિવાય બીજા કોઈ દ્વારા (`ત્વત્ અન્યેન`) જોવું શક્ય નથી (`શક્યઃ દ્રષ્ટુम्`) – શેના દ્વારા નહીં? 'ન વેદયજ્ઞાધ્યયનૈઃ' (વેદોના અધ્યયનથી કે યજ્ઞોના અનુષ્ઠાનથી), 'ન દાનૈઃ' (દાન આપવાથી), 'ન ચ ક્રિયાભિઃ' (વિવિધ શાસ્ત્રોક્ત કર્મો કરવાથી), 'ન તપોભિઃ ઉગ્રૈઃ' (કઠોર તપશ્ચર્યા કરવાથી પણ નહીં)." આ બધાં પુણ્ય કર્મો છે અને તેનાથી સ્વર્ગપ્રાપ્તિ કે અન્ય ફળ મળી શકે છે, પરંતુ ભગવાનના વિશ્વરૂપનું દર્શન - જે તેમનું સગુણ અને નિર્ગુણનું એકીકૃત, સર્વવ્યાપી સ્વરૂપ છે - તે આ સાધનોથી પ્રાપ્ત થતું નથી. આ દર્શન માટે ભગવાનની અહેતુકી કૃપા અને ભક્તની અનન્ય શ્રદ્ધા અનિવાર્ય છે.