અધ્યાય 11 · શ્લોક 41

ભાષ્ય

ભગવાનના પરમ ઐશ્વર્ય અને વિરાટ સ્વરૂપના દર્શન પછી અર્જુનને પોતાની ભૂતકાળની વર્તણૂક પર ગહન પશ્ચાત્તાપ થાય છે. તે સ્વીકારે છે કે તેણે ભગવાનના વાસ્તવિક સ્વરૂપને ઓળખ્યા વિના તેમની સાથે વ્યવહાર કર્યો હતો. તે ક્ષમાયાચના કરતાં કહે છે: "આપને કેવળ મિત્ર (`સખા ઇતિ`) માનીને (`મત્વા`), આપના આ (અદ્ભુત) મહિમાને (`મહિમાનમ્ તવ ઇદम्`) ન જાણતાં (`અજાનતા`), મેં (`મયા`) કાં તો પ્રમાદવશ (ભૂલથી, અજ્ઞાનતાથી) (`પ્રમાદાત્`) અથવા તો સ્નેહના અતિરેકને કારણે (`પ્રણયેન વા અપિ`) અવિચારીપણે કે ધૃષ્ટતાપૂર્વક (`પ્રસભમ્`) જે કંઈ કહ્યું હોય (`યત્ ઉક્તम्`) – જેમ કે ક્યારેક આપને નામથી 'હે કૃષ્ણ!', ક્યારેક કુળના નામથી 'હે યાદવ!', ક્યારેક મિત્ર તરીકે 'હે સખા!' (`હે કૃષ્ણ હે યાદવ હે સખેતિ`) કહીને સંબોધન કર્યું હોય – તે સર્વ માટે ક્ષમા કરો." મિત્રતામાં સમાનતાનો ભાવ હોય છે અને ઘણીવાર औપચારિકતાનો અભાવ હોય છે. અર્જુનને હવે ભાન થાય છે કે પરમેશ્વર સાથે આવો અવિચારી વ્યવહાર, ભલે તે સ્નેહવશ હોય, પણ તેમના મહાન સ્વરૂપના અનાદર સમાન હતો.