અધ્યાય 11 · શ્લોક 32

ભાષ્ય

અર્જુનના પ્રશ્નનો ભગવાન સ્પષ્ટ અને સીધો ઉત્તર આપે છે. તેઓ પોતાના ઉગ્ર સ્વરૂપનું રહસ્ય ખોલે છે: "હું લોકોનો ક્ષય કરનારો (`લોકક્ષયકૃત્`), અત્યંત વૃદ્ધિ પામેલો (`પ્રવૃદ્ધઃ`) 'કાળ' છું (`કાલઃ અસ્મિ`)." આ વિશ્વરૂપનું મુખ્ય તત્વ 'કાળ' છે, જે સર્જન કરે છે, પાલન કરે છે અને અંતે સર્વનો સંહાર કરે છે. અત્યારે તેનો સંહારક ભાવ પ્રગટ થયો છે. "હું અહીં (`ઇહ`) આ લોકોને (`લોકાન્`) સંહાર કરવા માટે (`સમાહર્तुम्`) પ્રવૃત્ત થયો છું (`પ્રવૃત્તઃ`)." યુદ્ધના મેદાનમાં જે વિનાશ થવાનો છે, તે ભગવાનની કાળ શક્તિની જ પ્રવૃત્તિ છે. અને આ એટલું નિશ્ચિત છે કે ભગવાન અર્જુનને કહે છે, "તારા વિના પણ (`ઋતે અપિ ત્વામ્`), જે યોદ્ધાઓ (`યોધાઃ`) શત્રુ સૈન્યમાં (`પ્રત્યનીકેષુ`) ઉભેલા છે (`યે અવસ્થિતાઃ`), તે સર્વે (`સર્વે`) જીવતા રહેશે નહીં (`ન ભવિષ્યન્તિ`)." તેમનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે, પછી ભલે અર્જુન યુદ્ધ કરે કે ન કરે. કાળચક્ર ફરી ચૂક્યું છે.