અધ્યાય 11 · શ્લોક 27

ભાષ્ય

અર્જુન માત્ર યોદ્ધાઓને પ્રવેશતા જ નથી જોતો, પણ *કેવી રીતે* પ્રવેશી રહ્યા છે તેનું ભયાનક વર્ણન કરે છે. તે કહે છે કે આ બધા યોદ્ધાઓ અત્યંત ઉતાવળથી, વેગપૂર્વક (`ત્વરમાણાઃ`) આપના એ મુખોમાં (`વક્ત્રાણિ તે`) પ્રવેશી રહ્યા છે (`વિશન્તિ`) જે 'દંષ્ટ્રાકરાલાનિ' (વિકરાળ, ભયાનક દાઢોવાળા) અને 'ભયાનકાનિ' (ડરામણા) છે. આ પ્રવેશ કોઈ શાંત લય નથી, પણ એક હિંસક અને અનિવાર્ય અંત તરફની દોટ છે. દ્રશ્ય વધુ કરુણ બને છે જ્યારે અર્જુન જુએ છે: "તેમાંના કેટલાક (`કેચિત્`) તો ચূর্ণ થયેલા મસ્તકો સાથે (`ચૂર્ણિતૈઃ ઉત્તમાઙ્გૈઃ`) આપના દાંતોની વચ્ચે (`દશનાન્તરેષુ`) ફસાયેલા (`વિલગ્નાઃ`) દેખાય છે (`સંદૃશ્યન્તે`)." આ કાળના મુખમાં થતા સંહારનું અત્યંત ભીષણ અને ગ્રાફિક ચિત્રણ છે. તે યુદ્ધની ક્રૂર વાસ્તવિકતા અને કાળની સર્વભક્ષી શક્તિને ઉજાગર કરે છે, જે અર્જુનના ભય અને વ્યથાને ચરમસીમાએ પહોંચાડે છે.