અધ્યાય 1 · શ્લોક 26–27
તત્રાપશ્યત્સ્થિતાન્પાર્થઃ પિતૄનથ પિતામહાન્ ।
આચાર્યાન્માતુલાન્ભ્રાતૄન્પુત્રાન્પૌત્રાન્સખીંસ્તથા ॥૨૬॥
શ્વશુરાન્સુહૃદશ્ચૈવ સેનયોરુભયોરપિ ।
તાન્સમીક્ષ્ય સ કૌન્તેયઃ સર્વાન્બન્ધૂનવસ્થિતાન્ ॥૨૭॥
કૃપયા પરયાવિષ્ટો વિષીદન્નિદમબ્રવીત્ ।
અર્થ
ત્યાં (બંને સેનાઓમાં) પાર્થે ઊભેલા પોતાના કાકાઓ/પિતરાઈ ભાઈઓ ('પિતૃન'), દાદાઓ ('પિતામહાન્'), આચાર્યો, મામાઓ, ભાઈઓ, પુત્રો, પૌત્રો, મિત્રો, સસરાઓ અને શુભેચ્છકો ('સુહૃદઃ') ને પણ જોયા. તે કુંતીપુત્ર અર્જુને ત્યાં ઊભેલા તે સર્વ બંધુઓને જોઈને, અત્યંત કરુણાથી યુક્ત થઈને, શોક કરતાં કરતાં આ વચન કહ્યું:
ભાષ્ય
આ શ્લોકો અર્જુનના મનની સ્થિતિમાં આવેલા નાટકીય પરિવર્તનને દર્શાવે છે. જ્યારે અર્જુન બંને સેનાઓ વચ્ચે ઊભા રહીને જુએ છે, ત્યારે તેને ફક્ત શત્રુઓ જ નહીં, પરંતુ પોતાના જ લોહીના સંબંધો દેખાય છે. તે પિતાતુલ્ય વડીલો (પિતૃન - કાકા, વગેરે), પરમ પૂજ્ય ભીષ્મ પિતામહ જેવા દાદાઓ, ગુરુ દ્રોણાચાર્ય જેવા આચાર્યો, મામાઓ, પોતાના અને પિતરાઈ ભાઈઓ, પુત્રો અને પૌત્રો (જેમકે લક્ષ્મણ, અભિમન્યુ), મિત્રો, સસરાઓ (જેમકે દ્રુપદ) અને અન્ય શુભેચ્છકોને બંને પક્ષે ('સેનયોઃ ઉભયોઃ અપિ') જુએ છે. આ દ્રશ્ય - પોતાના જ 'સર્વાન્ બન્ધૂન્' (સઘળા સ્વજનો) ને યુદ્ધભૂમિમાં એકબીજાને મારવા માટે તત્પર જોવાનું દ્રશ્ય - તેના હૃદયને હચમચાવી નાખે છે. તેનો યોદ્ધાભાવ ઓગળી જાય છે અને તે અત્યંત કરુણા ('કૃપયા પરયા આવિષ્ટઃ') અને ઊંડા શોક ('વિષીદન્') થી ઘેરાઈ જાય છે. આ જ 'અર્જુનવિષાદ' નો આરંભ છે.
Banaka ઍપમાંથી પાઠ અને ભાષ્ય.